سخن پیامبر
« اِنَّ قَلِيلَ العَمَلِ مَعَ العِلمِ کَثِيرٌ وَ کَثِيرَ العَمَلِ مَعَ الجَهلِ قَلِيلٌ »
نهج الفصاحه ، حديث 873
کار اندک که با بصيرت و دانش انجام گيرد بسيار است و کار بسيار که با ناداني صورت پذيرد اندک است .
  • تاريخ: شنبه 21 بهمن 1391

نظر شيعه نسبت به صحابه


           
از ديدگاه شيعه، کساني که به ديدار و مصاحبت پيامبر(ص) تشرف حاصل نموده‌اند، به چند گروه تقسيم می‌شوند. پيش از آن که به شرح اين سخن بپردازيم، شايسته است به صورت اجمال، «صحابي» را تعريف نماييم.

در اينجا، تعريف‌هاي گوناگوني پيرامون صحابي پيامبر وجود دارد که به برخي از آنها اشاره می‌کنيم:

1 ـ سعيد بن مسيب گويد: «صحابي کسي است که به مدت يک يا دو سال با پيامبر بوده و همراه وي در يک يا دو نبرد، شرکت داشته و جنگيده است». [1] .

2 ـ واقدي گويد: «دانشمندان برآنند که هرکس پيامبر را ديده و به اسلام گرويده و در امر دين، انديشه نموده و به آن راضي گرديده است، نزد ما از اصحاب پيامبر محسوب می‌شود، گرچه به مدّت يک ساعت از روز باشد». [2] .

3 ـ محمد بن اسماعيل بخاري آورده است: «هر کس از مسلمانان با پيامبر مصاحبت داشته و يا او را ديده، از اصحاب آن حضرت است». [3] .

4 ـ احمد بن حنبل گويد: «هر کس يک ماه و يا يک روز و يا يک ساعت، با پيامبر مصاحبت داشته و يا آن حضرت را ديده، جزء اصحاب است». [4] .

در ميان علماي اهل‌سنت، «عدالت صحابه» به عنوان يک اصل مسلّم پذيرفته شده است، به اين معنا که هرکس مصاحبت با پيامبر را درک کرده باشد، عادل است! [5] .

اينک در پرتو آيات روشنگر قرآن، به بررسي اين سخن می‌پردازيم و ديدگاه شيعه را که برخاسته از منطق وحي است، می‌آوريم:

تاريخ، نام و نشان بيش از دوازده هزار تن را به عنوان صحابه پيامبر(ص) ضبط نموده است که در ميان آنان، چهره‌هاي گوناگوني وجود دارد. شکّي نيست که مصاحبت با پيامبر گرامي، افتخار بزرگي بود که نصيب گروهي گرديد و امت اسلامي پيوسته به ديده احترام به آنان می‌نگريستند؛ زيرا آنان، پيشتازان آيين اسلام بودند که براي نخستين‌بار، پرچم شوکت و عزّت اسلام را به اهتزاز درآوردند.

قرآن کريم نيز به تمجيد از آن پرچمداران پيشگام می‌پردازد و می‌فرمايد:
«لا يَسْتَوِيْ مِنْکُمْ مَنْ اَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الفَتْحِ وَ قاتَلَ اُولئِکَ اَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِيْنَ اَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا». [6] .
ـ آنان که پيش از فتح (مکه)، بخشش و مبارزه نمودند، نسبت به کساني که پس از آن، انفاق و جهاد کردند، مساوي نيستند، بلکه در درجه‌اي بالاتر قرار دارند.

در عين حال بايد اعتراف نمود که مصاحبت با پيامبر خدا، کيميايي نبوده است که ماهيت انسان‌ها را دگرگون سازد و همه آنان را تا پايان عمر بيمه کند و در جرگه دادگران قرار دهد.
 
براي روشن شدن مسأله، سزاوار است پيش از هر چيز به قرآن که مورد اتفاق همه مسلمانان جهان است، روي آوريم و در حل اين مسأله، از آن کتاب مقدس آسماني مدد جوييم:

صحابي از ديدگاه قرآن

در منطق وحي، انسان‌هايي که به محضر پيامبر گرامي شرفياب شده و مصاحبت ايشان را درک کرده‌اند، دو دسته‌اند:

گروه نخستين:
کساني که آيات جاودانه قرآن، به مدح و ستايش آنان می‌پردازد و از آنان به عنوان پايه‌گذاران کاخ مجد و شوکت اسلام، ياد می‌کند و ما در اينجا برخي از فرازهاي کتاب الهي را پيرامون اين دسته از صحابه، يادآور می‌شويم:

1 ـ پيشتازان نخستين

«وَالسّابِقُونَ الاَْوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِيْنَ وَالاَْنْصارِ وَالَّذِيْنَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسان رَضِيَ اللهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَأعَدَّلَهُمْ جَنّات تَجْرييْ مِن تَحْتَهَا الاَْنْهارُ خالِدِيْنَ فِيها أبَداً ذلِکَ الْفَوْزُ العَظِيْمُ». [7] .
ـ و پيشتازان نخستين از مهاجران و انصار و کساني که به نيکي از آنان پيروي نمودند، خدا از آنان خشنود و آنان نيز از خدا خوشنودند و خداوند، بهشت‌هایي را که در آنها نهرها جاري است، براي آنان مهيّا فرموده و اين به حقيقت، رستگاري بزرگي است».

2 - بيعت کنندگان در زير درخت

«لَقَدْ رَضِيَ اللهُ عَنِ المُؤْمِنينَ إذْ يُبايِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأنزلَ السَّکِينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أثابَهُم فَتحاً قريباً». [8] .
ـ خداوند از مؤمناني که در زير درخت با تو بيعت نمودند، خوشنود گرديد و آنچه در دل‌هاي آنان می‌گذشت را دانست، پس آرامش را بر آنان فرو فرستاد و پيروزي نزديک را به آنان پاداش داد».

3 ـ مهاجران

«لِلفُقَراءِ المُهاجِرِيْنَ الَّذِيْنَ اُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ اَمْوالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللهِ وَ رِضْواناً وَ يَنْصُرُونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ اُولئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ». [9] .
ـ براي مستمندان مهاجري که از ديار و دارايي خود رانده و دور شدند، در جستجوي فضل و خوشنودي خدا هستند و خدا و پيامبر را ياري می‌نمايند. آنان راستگويان هستند.

4 ـ اصحاب فتح

«مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَالَّذِيْنَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلَي الْکُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَريهُمُ رُکَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللهِ وَ رِضْواناً سِيْماهُمْ فِيْ وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ». [10] .
ـ محمد فرستاده خدا است و ياران و همراهانش بر کافران سخت‌دل و با يکديگر مهربانند. آنان را در حال رکوع و سجود می‌بيني که در جستجوي فضل و خوشنودي خدا هستند و بر رخسار آنان، آثار سجده پديدار است.

گروه دوم

دسته ديگر از کساني که مصاحبت پيامبر را درک کردند، مردماني بودند دو چهره يا بيمار دل که قرآن کريم به افشاگري ماهيت آنان پرداخته و پيامبر را از وجود آنان بيم می‌دهد. در اينجا چند نمونه از اين گروه را نيز يادآور می‌شويم:

1 ـ منافقان شناخته شده

«اِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ اِنّکَ لَرَسُولُ اللهِ وَاللهُ يَعْلَمُ اِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَاللهُ يُشْهَدُ اِنّ المُنافِقِيْنَ لَکاذِبُونَ». [11] .
ـ (اي پيامبر) آنگاه که منافقان نزد تو آمدند و گفتند: ما گواهي می‌دهيم که تو پيامبر خدايي، خدا می‌داند که تو رسول او هستي و هم او گواهي می‌دهد که منافقان دروغ‌گويانند.

2 ـ منافقان ناشناخته

«وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الاَْعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ اَهلِ الْمَديْنَةِ مَرَدُو عَلي النِّفاقِ لاتَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ...». [12] .
ـ برخي از باديه نشينان که در اطراف شما هستند، منافقانند و برخي از اهل مدينه، در نفاق فرو رفته‌اند، تو آنها را نمی‌شناسي، ما می‌شناسيم.

3 ـ بيماردلان

«وَ اِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِيْنَ فِيْ قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللهُ وَ رَسُولُهُ اِلاّ غُرُوْراً». [13] .
ـ هنگامي که منافقان و بيماردلان می‌گفتند وعده خدا و پيامبر، فريبي بيش نبوده است!

4 ـ گناهکاران

«و آخَرُونَ اعْتَرَفُوْا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَي اللهُ اَنْ يَتُوْبَ عَلَيْهِمْ اِن اللهَ غَفُورٌ رَحِيْمٌ». [14] .
ـ برخي که به گناهان خود اعتراف کردند، عمل شايسته را با کار بد به هم آميختند، باشد که خدا توبه آنان را بپذيرد، خدا آمرزنده و مهربان است.

علاوه بر آيات شريفه قرآن، روايات فراواني، از ناحيه پيامبر گرامي در مذمت برخي از صحابه رسيده است که به عنوان مثال دو نمونه از آنها را يادآور می‌شويم:

1 ـ ابوحازم از سهل بن سعد روايت می‌کند که گفته است پيامبر گرامي فرمود:
«أنا فرطکم علي الحوض من ورد شرب و من شرب لم يظمأ ابداً و ليردنّ عليّ أقوامٌ أعرفهم و يعرفونني ثمّ يُحال بيني و بينهم».
ـ من شما را به سوي حوض، می‌فرستم هرکس بر آن وارد شود از آن می‌نوشد و هرکس بنوشد، تا ابد تشنه نمی‌شود و گروه‌هایي بر من وارد می‌شوند که من آنان را می‌شناسم و آنان نيز مرا می‌شناسند، سپس بين من و آنان، جدايي می‌افتد.

ابوحازم گفته است در حالي که من اين حديث را می‌خواندم، نعمان بن ابي‌عياش شنيد، پس گفت: اين چنين از سهل شنيدي؟ گفتم آري. گفت: گواهي می‌دهم که ابوسعيد خدري نيز بر اين حديث چنين اضافه می‌کرد که پيامبر می‌فرمايد:
«اِنَّهُمْ مِنِّي فيقال انّک لاتدري ما أحدثوا بعدک فأقول سحقاً سحقاً لمن بدَّل بعدي». [15] .
ـ آنان از من هستند. پس گفته می‌شود تو نمی‌داني که آنان بعد از تو چه کردند! پس من می‌گويم دور باد از رحمت خدا آن که پس از من (احکام را) دگرگون ساخت.

از اين جمله که «من آنها را می‌شناسم و آنان مرا می‌شناسند» و جمله ديگر که فرمود: «پس از من، دگرگون ساخت» معلوم می‌گردد که مراد از آنان، اصحاب آن حضرت هستند که مدّتي با ايشان همراه بودند (اين حديث را بخاري و مسلم نيز، روايت نموده‌اند).

2 ـ بخاري و مسلم از پيامبر روايت کرده‌اند که فرمود:
«يرد عليَّ يوم القيامة رهطٌ من اصحابي ـ أو قال من أمّتي ـ فيحلؤون عن الحوض فأقول يا ربّ أصحابي فيقول انّه لاعلم لک بما أحدثوا بعدک اِنّهم اِرتدّوا علي أدبارهم القهقري». [16] .
ـ در روز رستاخيز، گروهي از اصحاب من ـ يا فرمود از امّتم ـ برمن وارد می‌شوند پس از حوض (کوثر) دور می‌گردند، (از ورود و نزديک شدن آنان به حوض کوثر جلوگيري می‌شود) پس من می‌گويم: «خدايا! اين‌ها اصحاب من هستند»، خدا می‌فرمايد: تو به آنچه آنان پس از تو انجام دادند، آگاه نيستي، آنان به همان حالت سابق (دوران جاهليت) بازگشتند.

نتيجه

از آيات قرآن و سنت پيامبر روشن می‌شود که اصحاب و افرادي که به مصاحبت پيامبر نايل شده اند، همه در يک سطح و يک نواخت نبودند، بلکه گروهي از آنان، انسان‌هايي پيراسته و در اوج شايستگي بودند که خدمات ارزنده آنها سبب بارور شدن نهال نوپاي اسلام گرديد و دسته ديگر از همان آغاز، افرادي دو چهره و منافق، بيمار دل و و يا گناهکار بودند. [17] .
و بدين بيان، نظر شيعه در مورد صحابه پيامبر که همان ديدگاه کتاب خدا و سنت است، روشن می‌گردد.

 
---------------------- 
پی نوشت:

[1] اسدالغابه، ج 1، ص 11 و 12، طبع مصر.
[2] اسدالغابه، ج 1، ص 12 ـ 11.
[3] همان.
[4] همان.
[5] الاستيعاب في اسماء الاصحاب، ج 1، ص 2، در حاشيه «الاصابه»، اسدالغابه، ج 1، ص 3 به نقل از ابن‌اثير.
[6] حديد: 10.
[7] توبه: 100.
[8] فتح: 18.
[9] حشر: 8.
[10] فتح: 29.
[11] منافقون: از آيه اول تا آخر.
[12] توبه: 101.
[13] احزاب: 12.
[14] توبه: 102.
[15] جامع الاصول (ابن‌اثير)، ج 11، کتاب الحوض في ورود الناس عليه، ص 120، ح 7972.
[16] جامع الاصول، ج 11، ص 120، ح 7973.
[17] براي توضيح بيشتر، به قرآن مجيد، سوره منافقون مراجعه فرماييد.

Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly . All right reserved