جامعه شناسی شیعیان افغانستان
درحال بارگزاري
  • تاريخ: دوشنبه 4 شهريور 1392

جامعه شناسی شیعیان افغانستان


           
حجم اخبار و تحلیل‌ها از کشور افغانستات بیشتر تحت تاثیر اشغال این کشور و طالبان است و کم‌تر به این شیعیان در افغانستان توجه می‌شود.

شیعیان که مبارزترین مسلمانان جهان هستند در کشور های مختلف منطقه حضور داشته و به نقش آفرینی سیاسی می پرازند. شیعیان در افغانستان نیز حضور دارند اما متاسفانه حجم اخبار و تحلیل ها از این کشور بیشتر تحت تاثیر اشغال افغانستان و طالبان است و کم تر به این قشر بزرگ در افغانستان توجه می شود. در این مقاله در صدد هستیم با رویکرد و زاویه دید جامعه شناختی با اتکای بیشتر به جامعه شناسی سیاسی به بازنمایی شاکله هویت شیعیان افغانستان در ساختار اجتماعی- سیاسی ناهمگون و ناموزون افغانستان بپردازیم.

1. افغانستان کشوری با تکثر اقوام ، زبانها و مذاهب مختلف است ؛ در این واحد سیاسی قبایل و ریش سفیدان  نقش برجسته و حضوری قدرتمندی را ایفا می کنند ؛ این ویژگی های اجتماعی، افغانستان را به کشوری با ساختار موزاییکی و چندپارگی اجتماعی و آینده ای مبهم تبدیل کرده است ؛ که هر یک از گروه های قومی و مذهبی در تکاپو برای افزایش وزن و جایگاه سیاسی و اجتماعی خود هستند . این در هم آمیختگی و نابسامانی مذهبی و قومی و الگوهای رفتاری ناهمسو آنان و سطح سیاست ورزی سنتی (قبیله ای ) موید نارسایی شکل‌گیری دولت – ملت در این واحد جغرافیایی شده است.

2. شیعیان اثنی عشری اقلیت مذهبی در افغانستان محسوب می شوند که برآورد جمعیتی آنان بین 15 تا 30 درصد کل جمعیت افغانستان است ؛ این پراکندگی آماری ماحصل ترس از ابراز هویت شیعی در فضای افراطی گروه های وهابی و فقدان مراکز آمارگیری در این کشور است.

مزار شریف از زیارتگاه های مورد توجه شیعیان در افغانستان واحد مذهبی شیعیان افغانستان از اقوام هزاره ،سادات و قزلباش  و ... تشکیل شده است ؛ که وزن مذهبی و اجتماعی هرکدام از این اقوام در بافت شیعیان متقاوت است.
در منظر اقوام و مذاهب افغانستان میان قوم هزاره و مذهب شیعه تلفیق واژگانی عمیقی وجود دارد و شیعه بودن در فهم مشترک آنان جزء قوم هزاره بودن معنا می یابد  و همچنین هزاره ها در راس هرم جمعیتی در بدنه شیعیان قرار می گیرند.

قوم سادات از فرزندان و نوادگان ائمه (ع) هستند ؛ برخی از پژوهشگران پیشینه تاریخی حضور قوم سادات در گستره جغرافیای افغانستان را سقوط دولت شیعی سربداران در خراسان بزرگ می دانند . بعد از هزاره ها ، آنان در جایگاه دوم جمعیتی قرار می گیرند، اقوام دیگر شیعه ، سادات را به دلیل انتساب به ائمه ( ع) با نگاهی قدسی و احترام آمیز می نگرند و در فهم مذهبی شیعیان افغانستان ، سادات دارای قدرتی فرابشری هستند . قوم سادات ازدواج را امری درون قومی تعریف می کنند و به همین خاطر از ازدواج با دیگر اقوام شیعه خودداری می کنند؛ آنان خواهان تمایز هویتی با هزاره ها و قزلباش ها می باشند ؛ این رویه رفتاری گاهی زمینه ساز اختلافاتی در جامعه شیعیان افغانستان شده است.

پیشینه تاریخی قزلباش ها به لشکرکشی نادرشاه افشار به افغانستان برمی گردد و آنان ریشه ای ایرانی دارند.  شهرنشینی،  سطح بالای تحصیلات  و انتساب خود به ایران ، قزلباش ها را به گونه ای  از اقوام شیعه متمایز می کند ؛ این ویژگی ها در آناتومی جامعه شیعیان افغانستان به نحوی – با اغماض – نمایانگر طبقه متوسط است.

3. کشورهای ایران، پاکستان و عراق مراکز فراملی در تکوین اندیشه ورزی مذهبی و سیاسی جامعه شیعیان افغانستان هستند.

ایران جامعه آرمانی شیعیان افغانستان هست ؛ حضور طلبه ها و علم آموزان دانشگاهی افغان در مشهد ، قم و تهران و آشنایی آنان با فضای سیاسی حاکم به سیاسی شدن جامعه شیعیان افغانستان انجامید ؛ آنان با مواجه با نظریه پردازی آرمان شهری با نظام سیاسی مبتنی بر فقه سیاسی شیعی به سامان یابی احزاب و گروه های جهادی پرداختند . پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران ، جمعیت شیعیان افغانستان از فاز کنش محدود و منفعلانه به کنشگرانی فعال در عرصه سیاسی تبدیل شدند ، آنان که قبل از رخداد انقلاب اسلامی ، در فضای یارگیری فراملی ، اقوام و مذاهب در جنگ قدرت بی پناه بودند ؛ در آن مقطع پشتوانه ای مستحکم یافته بودند . جمهوری اسلامی ایران برای پیشبرد اهداف شیعیان ، وحدت در میان گروه ها و احزاب شیعی را در دستور کار قرار داد ؛ اما برخی از رفتارهای خودسرانه از سوی نهضت آزادی بخش – مهدی هاشمی – این امر را به تاخیر می انداخت؛ یکی از مهم ترین دستاورد های جمهوری اسلامی ایران ،امضای میثاق وحدت میان گروه های شیعی در 24 مرداد 1368 بود ؛ که به تشکیل حزب وحدت اسلامی انجامید . مبادلات فرهنگی و مذهبی جامعه شیعی ایران و افغانستان به تعمیق فهم دینی و افزایش سطح اندیشه ورزی دینی جامعه افغان به واسطه  حضور طلاب و علم آموزان در حوزه علمیه مشهد و قم است ؛ علاوه بر بازتاب های مثبت این مبادله فرهنگی و دینی اثرات منفی نیز داشته است که می توان به کاهش منزلت منزلت دینی و اجتماعی قوم سادات اشاره کرد ؛ سادات در نگاه جامعه شیعی افغان دارای قدرت ماورای و فرابشری بودند که با حضور افغان ها در ایران و مشاهده رویکرد مردم ایران به سادات که رفتار احترام آمیز و تکریمانه است ولی فاقد قدرت فرابشری ، آنان به بازتعریف رابطه مرید و مرادی حاکم میان اقوام شیعه و سادات برآمدند.

حضور تعداد کثیری از شیعیان قوم هزاره در کویته و پیشاور و دیگر مناطق پاکستان شرایط پیوند فکری با جامعه شیعیان افغانستان را مهیا ساخته است؛ پاکستان تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران ، نقش اساسی در شکل دهی گروه های شیعی ایفا می کرد و مهم ترین منظومه فکری و گفتمان حاکم در میان گروه های شیعی برتری دال قوم گرایی ( هزاره گرایی ) بر شاخصه های تفکر حکومت دینی بود و همچنین گروه های شیعی که با تفکر حکومت دینی  جمهوری اسلامی ایران زاویه داشتند ؛ فضای شهر های کویته و پیشاور را بر قم ترجیح می دادند.

مولفه اصلی اثرگذاری عراق را باید در سطح روحانیت جست و جو کرد ؛ حضور طلبه های افغان در حوزه علمیه کربلا و نجف قبل از تاسیس حوزه علمیه قم ، آنان را با مکاتب فقهی و فکری مختلفی آشنا کرد که موید سیاسی آن در رویکرد نگاه حداکثری و یا حداقلی امتزاج دین و سیاست آنان نمایان می شود . پس از تاسیس حوزه علمیه قم و سپس آغاز نهضت امام خمینی (ره)، طلبه های جوان افغان فضای انقلابی ایران و به خصوص قم را برای مشابه سازی در جامعه شیعه افغانستان  مناسب تر از برداشت سنتی حوزه علمیه نجف می دیدند ؛ بنابراین حضور طلاب افغان از دهه 50 در ایران بیشتر از عراق شد.

 4. جامعه روحانیت شیعیان افغانستان : قبل از رویداد انقلاب اسلامی ایران ، اکثریت جامعه روحانیت شیعی مردم را به بی توجهی به سیاست و انزوا در مسائل کلان کشوری دعوت می کردند؛  این نوع رفتار محتاطانه  موجب سرخوردگی جوانان پرشور شیعه و اقبال و جذب آنان به گروه های مائویستی می شد؛ هرچند برخی از پژوهشگران ، این سلوک رفتاری روحانیت را به دلیل فعالیت های گروه های تکفیری می دانند ؛  و بر این باورند روحانیت به ناچار برای حفظ جامعه شیعی در قبال رفتارهای خشونت آمیز این گروه ها همواره باید استراتژی «فرار برای بقا» را در پیش می‌گرفته ؛ و بنابراین فرصتی برای چگونه پرداختن به محیط پیرامونی خود نداشته است.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران روح تازه ای در کالبد جامعه شیعی افغانستان دمیده شد . انقلاب ایران پویش تاریخی برای حضور همه جانبه روحانیت شیعی افغانستان تلقی می شود . روحانیت شیعی پس آن راهبرد کنش فعالانه را در دستور کار قرار دادند و مردم را به مشارکت سیاسی ترغیب کردند ؛ که اقبال بدنه اجتماعی شیعیان را در پی داشت و سپس روحانیت با همگامی مردم رهبری و مدیریت گروه های جهادی را برعهده گرفتند؛ گرایش فکری روحانیون-  که در راس کادر احزاب قرار داشتند - محوریت و دامنه فعالیت آنان را مشخص می کرد . گرایش به نحله های فکری در میان روحانیون افغانستان به سه دسته تقسیم می شود:

1.گرایش به تفکرات امام خمینی (ره)

گرایش به تفکرات امام خمینی (ره) بیشتر در میان روحانیون جوان تحصیل کرده در قم رسوخ داشت؛ آنان بازتعریف مجدد اصل ولایت فقیه با مختصات زمانی و مکانی را تنها راهبرد برای پیشبرد اهداف اسلامی در سطح جهان می دیدند . فصل مشترک آنان داشتن روحیه انقلابی ، نگرش وحدت میان مذاهب اسلامی و ارتقا سطح سیاسی و اجتماعی شیعیان بود؛ از جمله این گروه های جهادی،  حزب وحدت اسلامی ، حزب الله ،سازمان نصر و پاسداران جهاد اسلامی و.... را می توان نام برد.

2. گرایش به آیت الله خویی (ره)

روحانیونی که در نجف و کربلا تحصیل کرده بودند ؛ پس از بازگشت به افغانستان مکتب فقهی آیت الله خویی را ترویج می کردند ؛ آنان با توجه به حمله شوروی و شرایط انقلابی افغانستان پایه گذار احزاب مهمی شدند . از مهم ترین افراد حامی این گرایش می توان از آیت الله آصف محسنی (رهبر حرکت اسلامی ) و آیت الله سید علی بهشتی ( رهبری شورای اتفاق را در مبارزات با شوروی ) نام برد.

3.گرایش به آیت الله صدر (ره)

این جریان فکری متاثر از تفکرات آیت الله محمد باقر صدر (ره) است و ارتباط نزدیکی با حزب الدعوه دارد؛ هرچند نسبت به دو گرایش قبلی از حامیان کمتری برخوردار است . روحانیون حامی این گرایش تفکری در سال 1358 حزب دعوت اسلامی را پایه گذاری می کنند و سپس در حزب وحدت اسلامی ادغام می شوند.

5. چشم انداز فراروی جامعه شیعیان

الف ) پس از سقوط طالبان ، شیعیان با حمایت از  مردم سالاری و دموکراسی در افغانستان فضای فعالیت گسترده ای را برای خود مهیا کردند . اگرچه این دموکراسی همه ی اعتقادات ، باورها و سنت های جامعه شیعیان را در بر نمی گیرد و آینده دموکراسی نوپای افغانی در حال حاضر روشن نیست ولی اگر این بارقه امید نبود ؛ در چند سال آینده در پی موج شیعه کشی وهابیت و طالبان باید نشان از محبان اهل بیت (ع) را فقط در قبرستان ها جست و جو می کردیم . با کاهش منابع تهدید (طالبان و وهایت ) شیعیان امکان حضور درخور توجه ای در هئیت دولت و مجلس جمهوری اسلامی افغانستان یافتند؛ بنابراین با شرایط فعلی جامعه شیعیان باید برای تحقق دموکراسی هرچند ناقص در افغانستان پیگیر و مصرّ باشند ؛ و پاسخ مطالبات مذهبی خود را در این قالب جست و جو کند.

ب ) در طی چندین دهه گذشته جامعه شیعیان افغانستان به سرعت در حال تبدیل شدن به بافت اجتماعی با سطح سواد و دانش بالا است . پس از سقوط طالبان ، روحانیون طراز اول شیعی تلاش فراوانی در جهت نظامندسازی دروس حوزوی در افغانستان و به خصوص کابل انجام دادند و با تاسیس مدرسه علمیه خاتم النبیین (ص) در غرب کابل که بزرگترین حوزه علمیه شیعیان در تاریخ افغانستان است ؛ گامی نوینی در ارتقا معارف اسلامی در این کشور برداشتند و در سالیانی نه چندان دور شاهد دستاورد های علمی و تبلیغاتی آن خواهیم بود . همچنین با توجه به موج حضور طلاب در حوزه علمیه نجف و قم در دهه 40 و 50 شمسی ، امروزه نظاره گر شکل گیری نهاد مرجعیت  افغان در حوزه علمیه نجف و قم هستیم که از مهم ترین مراجع تقلید افغانی می توان به آیت الله محمد اسحاق فیاض در کشور عراق اشاره کرد.

تحصیلات دانشگاهی نیز در جامعه شیعیان به واسطه حضور در ایران با اقبال خوبی همراه بوده است و جوانان شیعه عموما در دانشگاه کابل و یا دانشگاه های مختلف در ایران تحصیل می کنند. پذیرش سکولاریسم   تهدید جدی فراروی جامعه دانشگاهی شیعی است.

ج) در چند سال گذشته به دلیل حضور افغان ها در کشورهای دیگر و همچنین نگاه خاص دولت های غربی ، پیدایش رسانه های جمعی با رشد چشمگیری همراه بوده است ؛ و با توجه به جذابیت آن در جامعه بسته افغان ، گروه های مذهبی و سیاسی برای ترویج نگرش و تفکراتشان اقدام به راه اندازی شبکه های تلویزیونی و روزنامه و مجلات و... کرده اند . در اثنای موج روزافزون و قارچ گونه  ایجاد شبکه های مختلف ، حامیان کشورهای غربی با بودجه های کلان خط مش تهاجم فرهنگی و الگو دهی سبک زندگی غربی را طراحی و اجرا می کنند که در این میان شیعیان با رصد دقیق شبکه های مختلف و خلاء موجود در این حوزه ، تحت اشراف روحانیون شبکه های شیعی مانند تمدن ، فردا و نگاه را راه اندازی کردند که ضریب نفوذ شبکه های ضد دینی را در  جوانان کاهش دهند و جامعه شیعیان را از فروپاشی مذهبی رهایی دهد و باید منتظر باشیم در این جدال نابرابر کدامیک پیروزی می شوند.

 
منبع: خبرگزاری ابنا
Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly . All right reserved