• تاريخ: دوشنبه 13 تير 1390

اهداف گزاره‌هاي علمي قرآن


           

اهداف گزاره‌هاي علمي قرآن

دكتر حميد فغفور مغربي

عضو هیأت علمي دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی


 

چكيده

قرآن خود و همه كتب آسماني را كتاب هدايت انسان‌ معرفي مي‌كند. هدف اصلي قرآن هدايت انسان است، ولي به خاطر اهداف فرعي و حاشيه‌اي آن، نكاتي از دانشهاي گوناگون را آورده است.

گزاره‌هاي علمي قرآن مقدمه هدف اصلي قرآن مي‌باشد.

گزاره‌هاي علمي قرآن واقع‌نما و طبيعت‌شناسي آن دقيق و درست است و مسلمانان را به مطالعه و بررسي طبيعت تشويق مي‌كند، ولي براي اهدافي مهم‌تر كه شناخت خداوند و معاد است، به كار مي‌رود.

كليدواژه‌ها: قرآن، علم، طبيعت ‌شناسي، گزاره‌هاي علمي.

 

مقدمه

قرآن خود را كتاب هدايت بشر ناميده است: Gشَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ‌ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ...F (بقره/ 185). همين‌طور همه كتابهاي آسماني را كتب هدايت معرفي نموده است: Gنَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً  لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ * مِن  قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَF (مائده/44).

دهها آيه قرآن كريم به طور مستقيم يا ضمني به مباحث علمي پرداخته‌اند، اما آيا اين آيات علمي و هستي شناختي از ديد قرآن كريم هدف اصلي است يا اين طبيعت شناسي مقدمه‌اي بر آيت‌شناسي و پي‌بردن به عظمت خالق آيات است؟ آيا قرآن كتاب علوم طبيعي است؟ يا بيان اين علوم را راهي قرار داده است تا مردم با تعقل و جست و جو در شناخت موجودات طبيعي به عظمت مدبّرو خالق عالم هستي پي‌برند؟

مفسران و دانشمندان اسلامي با توجه به آيات قرآن در مورد اهداف اصلي و فرعي قرآن مطالب مبسوطي بيان كرده‌اند. از جمله محمد تقي مصباح يزدي در معارف قرآن، محمد علي رضايي اصفهاني در درآمدي بر تفسير علمي قرآن و پژوهشي در اعجاز علمي قرآن و ناصر رفيعي محمدي در تفسير علمي قرآن، احمد عمر ابوحجر در التفسير العلمي في الميزان.

اهداف اصلي و عام

آيات علمي قرآن در اين بخش با ساير آيات مشترك است. قرآن مجيد طي صدها آيه در مناسبتهاي مختلف بشر را به خداشناسي، معادشناسي و توحيد دعوت مي‌كند. در واقع، هدف اصلي اين آيات توجه دادن به ايمان به خداي متعال و تقويت مباني اعتقادي است (تفسير علمي قرآن، 1 / 125 تا 127).

1- اثبات وجود خداي متعال و توحيد

خداي سبحان بشر را از نعمت عقل برخوردار ساخت و پيامبران را فرستاد تا او با كاربست عقل به مبدأ هستي پي ببرد. اشارات علمي آيات، عقل را خطاب قرار مي‌دهد تا با تأمل در اين نشانه ها به عظمت آفريننده اعتراف كند. دكتر عبدالله شحاته در تأييد اين مطلب مي‌نويسد:

«سوره‌اي در قرآن يافت نمي‌شود و به خصوص سوره‌هاي مكي؛ مگر اين كه در آن اشاره يا تصريحي به عالم هستي و تأمل در نظم و خلقت آن است تا سمع و بصر و حواس و عقل بشر را براي تفكر در خلقت الهي تحريك كند. آن گاه از مخلوق به خالق و از طبيعت به ايجاد كننده آن و از مسبَّب به سبب و از مصنوع به صانع پي ببرد، خداي متعال فكر بشر را به سوي دقيق ترين، عظيم ترين، كوچك ترين و بزرگ ترين امور هستي فراخواند و اين، آن چيزي بود كه اعراب (صدر اسلام) با فطرت سليم اعتراف كردند. همان طور كه سرگين شتر دال بر وجود اشتر و جاي پا دال بر عابر است، آسمان بلند و زمين هموار و درياي مواج هم دلالت بر خالق آگاه و خبير مي‌نمايد» (عبدالله شحاته، تفسير الآيات الكونيه، ص 30).

استدلال بر خداشناسي در اين آيات از راههاي مختلف و با استفاده از براهين متعددي صورت پذيرفته است كه در كتب كلامي در مورد آنها بحث شده است.

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لِّأُوْلِي الألْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِF (آل‌عمران / 190 و 191)؛ «مسلماً در آفرينش آسمانها و زمين و رفت و آمد شب و روز عبرتي براي خردمندان است؛ آنان كه ايستاده و نشسته و به پهلو خفته، خدا را ياد مي‌كنند و در آفرینش آسمـانها و زمين مي‌انديشند؛ پروردگارا! اين جهان را بيهوده نيافريده‌اي. تو منزهي، پس ما را از عذاب آتش نگهدار».


2- آيات علمي براي اثبات معاد و هدف داري خلقت :

بخش بزرگي از گزاره‌هاي علمي قرآن به هدف داري خلقت و بيهوده نبودن آفرينش اشاره دارد و اينكه دنيا با همه مظاهر و نعمتهايش مزرعه و مقدمه زندگي اخروي است. قرآن مجید خلقت و تحولات طبیعی وهستی را دلیل امکان وقوع معاد می‌داند و بشر رابه تفکّر وتأمل در این پدیده‌ها بر می‌انگیزد تا بداند فراسوی این دنیا جهان دیگری  هست که در آن کنش افراد بررسی می‌شود (تفسیر علمی قرآن، 1/ 128 تا 129). چند آیه را در این مورد ذکر می‌کنیم.

Gفَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ* خُلِقَ مِن مَّاء دَافِقٍ * يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ * إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌF (طارق/ 5ـ 8)؛ «پس آدمی بنگرد كه از چه چیز آفریده شد؛ از آبی جهنده آفریده شد که از میان پشت و سینه بیرون می‌آید. همانا خداوند به بازگردانیدن او توانا است».

Gكَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتاً فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَF (بقره /28)؛  «چگونه خدا را انکار می‌کنید و حال آنکه شما را روحی نبود و زنده‌تان کرد و پس از آن می‌میراند و بار دیگر زنده‌تان می‌کند و سرانجام به سوی او بازخواهید گشت».

Gأَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُم بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُF (يس/ 81)؛ «آیا كسي که آسمانها وزمین را آفرید بر آفرینش مانند آنها توانا نیست؟ آری [او قادر است زیرا]  او آفریننده دانا است».

آياتي كه در آنها با اشاره به برخي پديده‌هاي طبيعي، امكان وقوع معاد بيان شده است، مثلاً:

Gيَا أَيُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُّضْغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِّنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاء إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّى وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِن بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاء اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنبَتَتْ مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍF (حج/ 5)؛ «اي مردم اگر در رستاخيز شك داريد پس [توجه كنيد كه] ما شما را از خاك آفريديم؛ سپس از  نطفه، سپس از علقه، سپس از مضغه شكل‌دار و بي‌شكل... [از طرف ديگر] زمين را [در فصل زمستان] خشك و مرده مي‌بيني، اما هنگامي كه باران را بر آن فرو مي‌فرستيم سبز و خرم مي‌شود و رشد مي‌كند و از هر نوع گياه زيبا مي‌روياند».

3- كشف نظم و انسجام و هدفداري در طبيعت

در بسياري از آيات قرآن وجود نظم، انسجام و هدفداري در طبيعت دليل وجود خالق حكيم و مدبر ذكر شده است. اين آيات را مي‌توان به چند دسته تقسيم كرد (قرآن و علوم طبيعت، 117 تا 120):

الف ـ خلقت آسمانها و زمين به حق و هدفدار است و باطل و از روي لهو و لعب نيست، مانند:

Gوَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ *مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَF (دخان / 39 و 38)؛ «و آسمانها و زمين و آنچه بين آنها هست را به بازيچه نيافريديم. آنها را جز به حق نيافريديم، ولي بيشتر آنها نمي‌دانند».

G...وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارF (آل عمران / 191)؛ «... و در خلقت آسمانها و زمين مي‌انديشند، [و مي‌گويند] خداوندا اينها را بيهوده نيافريدي... ».

Gوَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ...F (انعام/ 73)؛ «و اوست كسي كه آسمانها و زمين را به حق آفريد...».

ب ـ پديده‌هاي طبيعي مهلت معيني دارند:

﴿أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ بِلِقَاء رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ (روم/ 8)؛ «آيا در پيش خودشان فكر نكردند كه خدا آسمانها و زمين و آنچه بين آنها هست را جز به حق و براي مهلت معيني نيافريده است و بسياري‌ از مردم به ديدار پروردگارشان كافرند».

Gاللّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لأَجَلٍ مُّسَمًّى يُدَبِّرُ الأَمْرَ يُفَصِّلُ الآيَاتِ لَعَلَّكُم بِلِقَاء رَبِّكُمْ تُوقِنُونَF (رعد/ 2)؛ «خدايي كه آسمانها را بدون ستوني كه ببينيد برافراشت، سپس به كار عرش پرداخت و خورشيد و ماه را مسخّر ساخت كه هر يك تا زمان معيني حركت دارند. او كارها را تدبير و آيات را تشريع مي‌كند تا به لقاي پروردگارتان يقين كنيد».

ج ـ خلقت پديده‌ها و جريان امور طبيعت روي حساب و اندازه معين مي‌باشد، مانند:

Gالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍF (الرحمن / 5)؛ «خورشيد و ماه روي حساب در گردش‌اند».

G... وَكُلُّ شَيْءٍ عِندَهُ بِمِقْدَارF (رعد / 8)؛ «...و هر چيز نزد او مقدار معيني دارد».

G...وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًاF (فرقان/2)؛  «و همه چيز را آفريد و براي آن اندازه‌اي معين مقرر داشت».

﴿وَالسَّمَاء رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ﴾ (الرحمن/7)؛ «و آسمان را برافراشت و ميزان «عدل و نظم» را در عالم وضع نمود».

Gوَأَنبَتْنَا فِيهَا مِن‌ كُلِّ شَيْءٍ مَّوْزُونٍF (حجر / 19)؛  «... و در آن از هر نوع گياه موزون آفريديم».

درست به دليل وجود همين نظم است كه قوانين طبيعي مفهوم پيدا مي‌كنند. دانشمندان علوم طبيعي هم اگر حداقل واقعاً به وجود نظم در طبيعت قائل نبودند، اينسان به دنبال كشف قوانين طبيعت نمي‌گشتند. از آيات مذكور و آياتي نظير آيه زير مي‌توان نتيجه گرفت كه كشف نظم و انسجام در طبيعت «يعني قوانين طبيعي» و اتقان صنع خداوند يكي از مسائل عمده طبيعت‌شناسي قرآن است.

Gهُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاء وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُواْ عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللّهُ ذَلِكَ إِلاَّ بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَF (يونس/5)؛ «اوست خدايي كه خورشيد را روشني بخش و ماه را نوراني قرار داد و براي آن منزلگاههايي مقدّر كرد تا عدد سالها و حساب «كارها» را بدانيد. خداوند اين را بجز بحق نيافريده است. او آيات خود را براي دانشمندان شرح مي‌دهد».

4- اعجاز علمي قرآن

هدف‌ ديگري‌ را نيز مي‌توان‌ از «مجموعه‌ آيات درباره طبيعت» ـ نه‌ فقط از يك‌ يا چند آيه‌ قرآن‌ ـ‌ استنباط كرد و آن‌ نشان‌دادن‌ اعجاز علمي‌ كتاب‌ خدا است‌، آنچنان‌ كه‌ عالمان بزرگ‌ اعجاز علمي‌ را يكي‌ از ابعاد اعجاز قرآن‌ دانسته‌اند. (البيان، 70؛ پژوهشي در اعجاز علمي قرآن ج 1 و 2) و قرآن پژوهان معاصر يكي از گرايشهاي تفسيري را تفسير علمي قرآن ناميده‌اند.

«ناديده گرفتن ادبيات پرحجم «اعجاز علمي در قرآن كريم» چه از نظر كمي و چه از جنبه كيفي ممكن نيست... واقعيت اين است كه مباحث اعجاز قرآن جديد نيست و آغاز آن به قرن دوم هجري باز مي‌گردد. درحالي كه بحث اعجاز علمي تازه است و بيش از يك قرن نيست كه مطرح شده است و شكوفايي آن به چهار دهه اخير برمي‌گردد و اين بخشي از بيداري يا احياي فكر اسلامي معاصر است» (السيد، رضوان، مساله الاعجاز و الاعجاز العلمي في القرآن، www.multaka.net).

محققان بي‌طرف غربي نيز در مقايسه كتابهاي مقدس آسماني به اين نتيجه رسيده‌اند كه قرآن و علم با يكديگر هماهنگ هستند.

«من بدون هيچگونه پيشداوري و با واقع بيني تام، بررسي وحي قرآني را با جستجوي درجه سازگاري آن با داده‌هاي دانش نوين آغاز كردم... و در پايان برايم روشن شد كه قرآن هيچ مطلبي كه از نظر علمي عصر جديد انتقادپذير باشد ندارد» (بوكاي، موريس، مقايسه‌اي ميان تورات، انجيل، قرآن و علم، ص10).

موارد بسياري‌ وجود دارد كه‌ مفسران قرآن به‌ ياري يافته‌هاي‌ قطعي‌ علمي‌ به‌ توضيح‌ و شرح‌ آيات‌ قرآني‌ پرداخته‌ و از اين‌ جنبه‌ اعجازقرآن‌ پرده‌ برداري‌ كرده‌اند.‌ (ر.ك. به: پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، محمد علي رضايي اصفهاني، ج 1 و 2) آنان در واقع‌ علم‌ را در خدمت فهم‌ قرآن‌ قرار داده‌‌اند و به‌ كمك‌ كشفيات‌ قطعي علم‌، صحت‌ و صدق‌مطالب‌ قرآن‌ را روشن‌ كرده‌اند از اين‌ موارد مي‌توان‌ به‌ قانون زوجيت‌ در موجودات‌ Gوَمِن كُلِّ شَيْ‏ءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّمْ تَذَكَّرُونَF باروري‌ از طريق‌ باد «وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ» (حجر/ 22) و دهها مورد ديگر اشاره كرد كه‌ در پرتو يافته‌هاي‌ علمي‌ آشكار شده‌اند‌. (ر.ك: به: همان)

بهره‌گيري‌ از علوم‌ روز در تفسير آيات‌ با رعايت‌ موازين روشمندانه‌ منعي‌ ندارد و نشانه‌‌ عظمت‌ كتاب‌ الهي‌ نيز است‌. قرآن‌ در بحثهاي‌ توحيدي‌، خداشناسي‌، معاد و امثال‌ آن‌ از يك‌ سلسله‌ حقايق‌علمي‌ پرده‌ بر مي‌دارد و علاوه‌ بر كسب‌ نتايج‌ توحيدي‌، اخلاقي‌ و ديني‌، پيروان‌ خود را در جريان‌ علوم‌ مي‌گذارد و راه‌ گشاي‌ دانشها مي‌شود. مفسران قرآن در اين‌ قسم‌ از تفسير آيات‌ قرآن‌، به‌ كمك‌ علوم‌ روز و با پرهيز از تاويل‌، تكلف‌، تطبيق‌ و تفسير به‌راي‌، قوانين‌ طبيعي‌ مسلّم‌ را چراغي‌ براي‌ كشف‌ رموز آيات‌ قرار مي‌دهند كه‌ اين كار اعجاز قرآن‌ را بيش‌از پيش روشن‌ مي‌كند و همگان‌ بويژه‌ دانشمندان‌ را به‌ خضوع‌ در برابر آن‌ وا مي‌دارد و به اين نتيجه مي‌رساند كه قرآن نازل شده در چهارده‌ قرن‌ پيش‌ مطالبي‌ را مطرح ‌كرده‌ است كه‌ بشر امروز در پرتو تلاش‌ فراوان‌ علمي‌ به‌ آن‌ دست‌ مي‌يابد در چگونگي استفاده از علم در تفسير قرآن راه اعتدال، كاري عالمانه و روشمندانه است.

«بر سر اين دوراهي كمتر كسي مي‌تواند راه ميانه را برود ... فهميدن حقايق قرآن و تشخيص مقاصد آن از راه ابحاث علمي دو جور است؛ يكي اين‌ كه ما‌ در مسئله‌اي كه‌ قرآن‌ متعرض‌ آن‌ است‌ بحثي‌ علمي‌ يا فلسفي‌ را آغاز كنيم‌ و آن‌ قدر آن‌ را ادامه‌ دهيم‌ تا حق‌ مطلب‌براي‌ ما روشن‌ و ثابت‌ شود، آن‌ گاه‌ بگوييم‌ آيه‌ هم‌ همين‌ را مي‌گويد، اين‌ روش‌ هر چند كه مورد پسند مباحث‌ علمي‌ و نظري‌ است‌، ولكن قرآن‌ آن‌ را نمي‌پسندد و دوم‌ اين‌ كه‌ براي‌ فهم آن مسئله و تشخيص‌ مقصود آن‌ آيه‌ از نظاير آن آيه كمك‌ بگيريم‌ و منظور از آيه‌ مورد نظر را به‌دست‌ آوريم‌، آن‌ گاه‌ اگر بگوييم‌ علم‌ هم‌ همين‌ را مي‌گويد عيبي‌ ندارد و اين‌ روشي‌ است‌ كه‌ مي‌توان‌ آن‌ را تفسير خواند، قرآن‌آن‌ را مي‌پسندد» (علامه طباطبائي، الميزان، 1 / 17 و 18).

جالب‌ است‌ بدانيم‌ قرآن‌ در آيات‌ علمي‌ خود كه‌ به‌ جهان‌ طبيعت‌ و تحولات‌ آفرينش‌ اشاره‌ مي‌كند، صاحبان‌ خرد را مورد خطاب‌ قرار مي‌دهد و اين به‌ معناي‌ آن‌ است‌ كه‌ دانشمندان مي‌توانند آن‌ را درك‌ كنند.

در واقع مخاطب قرآن‌ در فهم‌ آيات‌ علمي‌، كساني‌‌اند كه‌ عالم‌ يا اهل تفكر و تعقل‌ مي‌باشند. براي نمونه به‌ آيات‌ زير توجه‌ كنيد

Gهُوَ الَّذِي أَنزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً... إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَF (نحل‌/ آيه‌ 11و10)؛ اوست‌ خدايي‌ كه‌ آب‌ را از آسمان‌ فرو فرستاد تا از آن‌ بياشاميد و با آن‌ گياهان‌ و درختان‌ پرورش‌ دهيد... در اين‌ امر نشانه‌‌ي ‌روشني‌ است‌ براي‌ گروهي‌ كه‌ فكر مي‌كنند».

Gوَسَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ... إِنَّ فِي ذلِكَ  لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَF (نحل‌/ 12) و Gوَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلاَفُ الْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَF (روم‌/ 22).

G... وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ... لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَF (انعام/ 98).

با اندك توجهي به‌ آيات‌ بالا و عناويني چون «فكر مي‌كنند»، «تعقل‌ مي‌كنند»، «عالم‌ هستند» و «گروهي‌ كه‌ بطور عميق‌ مي‌فهمند» كه در انتهاي‌ آيات‌ آمده‌ است‌، مخاطبان‌ آيات‌ علمي‌ مشخص‌ مي‌شود، اما چرا قرآن به صراحت از حقايق علمي سخن نگفته است؟ براي مثال حركت زمين را با اشاره لطيفي به «مهد» بيان كرده و با صراحت نفرموده است، زيرا مردم و عالمان زمانه بر سكون زمين عقيده داشتند و حركت زمين براي آنها غيرقابل ترديد بود.

«مطالبي را كه قابل فهم و درك آن دوران بود با وضوح و صراحت بازگو نموده ولي در مورد مطالبي كه از فهم و درك مردم آن عصر دور بوده، به اجمال و اشاره قناعت كرده و شرح و بيان و درك كامل آن را به مردم قرنهاي بعدي كه با اكتشافات و پيشرفتهاي علمي مجهز مي‌شوند، واگذاشته  است» (البيان، ابوالقاسم، 71).

هرگز نبايد انتظار داشت كه قرآن مجيد تمام مسائل علوم طبيعي و اسرار و خواص همه اشيا را بيان كند، زيرا قرآن براي اين مقصود بيان نشده است قرآن يك دايرة المعارف يا كتاب زمين شناسي و گياه شناسي و فيزيولوژي نيست، قرآن كتاب تربيت و هدايت است، و نازل شده است تا انسانها را به سوي زندگي پاك آميخته با سعادت و فضيلت رهبري كند كه صدق، امانت، نظم و رحمت بر آن حاكم باشد و سرانجام او را به قرب خدا برساند.

اگر مي‌بينيم خداوند درباره قرآن مي‌فرمايد:‌ Gوَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍF (نحل/89)؛ «ما اين كتاب را بر تو نازل كرديم براي بيان هر چيزي» منظور خداوند بيان كليه اموري است كه به نجات، سعادت، تربيت نوع انسان و هدايت او مربوط است، لذا به دنبال اين جمله مي‌فرمايد: ‌Gوَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَF «و براي هدايت و رحمت و بشارت همه مسلمانان»، ولي چون ذكر پاره‌اي از آيات الهي و اسرار آفرينش در سراسر جهان ودر وجود خود انسان، به شناخت خدا و عظمت عالم آفرينش ـ فعل خدا ـ كمك مي‌كند، گهگاه در لابه‌لاي آيات قرآن با اشاره، ‌به آنها پرده از روي اموري كه تا آن زمان از دانشمندان مخفي بود برمي‌دارد. (تفسیر علمی قرآن، 1/131 ـ 134).

‌اگر بخشي از اسرار علوم و حقايق عالم هستي در قرآن آمده است به عنوان عرضه علوم طبيعي و مانند آن به سبك يك دائرة المعارف نيست، بلكه به منظور اهداف تربيتي و اخلاقي، و تعليم درس توحيد و خداشناسي و فهم اسماء ‌و صفات حق يا آشنا شدن با گوشه اي از اسرار معاد و مانند آن است (پيام قرآن، 8 / 143 ـ 145).

قرآن كريم بزرگ‌ترين معجزه جاويد پيامبر اسلام است. همه انبيا معجزاتي مادي و قابل درك با حواس مردم داشتند، اما امروزه تنها خبري از آنها باقي مانده است و پذيرش وقوع معجزات توسط انبياي گذشته، جز از راه قرآن امكان پذير نيست، اين قرآن است كه از معجزات نوح و ابراهيم و موسي و عيسي: خبر داده است، اما به كتب ديگري كه بخشي از اين معجزات را نقل كرده‌اند نمي‌توان اعتماد كرد، چون اين اخبار را با خبرهاي غيرواقعي مخلوط كرده‌اند.

معجزه رسول خدا متناسب با رسالت جاودانه و جهاني‌اش، غير مقطعي و غير موردي و براي همه مردم تا قيامت است و تا شريعت برپاست، قرآن هم حجتي استوار و نشانه‌اي پايدار و بي‌نظير خواهد ماند، هم‌زمان شمول است، هم جهان شمول.

مصطفي صادق رافعي در مورد اعجاز علمي قرآن مي‌نويسد:

«از ادله اعجاز علمي قرآن اين است كه براي مفسران در تفسير خود به واسطه نقصان وسايل علمي اشتباهي رخ داده كه در نتيجه تكميل وسايل و پيشرفت علوم طبيعي آن اشتباهات مرتفع گشته و به هر مقدار كه پيشرفت فنون طبيعي و اكتشافات علمي و وسايل فني بيش‌تر گردد، حقايق قرآن روشن‌تر مي‌شود» (صادق رافعي، مصطفي، الاعجاز القرآن والبلاغة النبوية، 105).

سيد ابوالقاسم خويي نيز يكي از وجوه اعجاز قرآن را مشتمل بودن آن بر اسرار آفرينش مي‌داند و 
مي‌نويسد:

«قرآن در آيات زيادي از قوانين هستي و رموز طبيعت و اجرام آسماني و موضوعات ديگر بحثهاي جالب و شگفت انگيزي نموده است و به طور مسلم اطلاع از چنين سنن و قوانيني جز از طريق وحي امكان نداشت (البيان، ص70).

آيت‌الله فاضل لنكراني مي‌نويسد:

«يكي از وجوه اعجاز قرآن، كه نشان دهنده نزول آن از نزد خداست، مشتمل بودن بر بعضي از اسرار آفرينش و رموز جهان هستي است كه بشر در آن عصر اطلاعي نداشت؛ به ويژه در جزيرة العرب كه از نمونه عصر دور بوده اين اخبار در قرآن است، به گونه‌اي كه مجموع آن از يك كتاب تجاوز مي‌كند» (فاضل لنكراني، مدخل التفسير، 79).

 

رشيد رضا نيز مي‌نويسد:

«وجه هفتم از وجوه اعجاز قرآن اشتمال آن بر تحقيق بسياري از مسائل علمي و تاريخي است كه در زمان نزول قرآن شناخته شده نبوده است و بعد از آن با تلاش محققين از طبيعت‌شناسان و جامعه‌شناسان (... دانسته شده است.)» (رشيد الرضا، المنار، 2 / 120).

مفسران ديگر مانند احمد حنفي، محمد عبده، كواكبي، طنطاوي، محمد ابوزهره نيز، به اعجاز علمي قرآن تصريح كرده‌اند و معتقدند كه قرآن علاوه بر جهان شمول بودن، زمان شمول نيز هست و از نظر علمي معجزه است.

اهداف فرعي و طرح گزاره‌هاي علمي در قرآن

بررسي دقيق نشان مي‌دهد كه اهداف اصلي قرآن از كاربست گزاره‌هاي علمي، جنبه هدايتي است، ولي اهداف فرعي آن مقدمه بودن براي هدايت است و گزاره‌هاي علمي را بطور مستقل مطرح نكرده است و البته گزاره‌هاي علمي آن كاملاً واقع است و خطايي در آن نيست.


1- طبيعت شناسي

منظور از طبيعت عالم مادي است؛ عالمي كه با حواسمان با آن در ارتباط هستيم. آيات فراواني از قرآن كريم به پديده‌هاي طبيعي اشاره دارند و در بيشتر آنها مطالعه كتاب آفرينش و تدبّر در آنها توصيه شده است؛ البته چنانكه بسياري از علماي برجسته اسلام تأكيد كرده‌اند قرآن كتابي با موضوع علوم طبيعي نيست؛ بلكه كتاب هدايت است و اگر از پديده‌هاي طبيعي صحبت مي‌كند، براي آن است كه مردم با كاوش و تدبّر در موجودات طبيعي به عظمت خالق و مدبّر عالم پي‌برند و خود را به او نزديك كنند.

جالب است بدانيد كه مجموع آيات الاحكام و آيات فقهي قرآن 450 تا 500 آيه است (شهابي، محمود، ادوار فقه، 257)، حال آنكه آيات مربوط به طبيعت بيش از 750 آيه مي‌باشد (نصر، سيدحسين، نظر متفكران مسلمان درمورد طبيعت، 12).

«در قرآن‌ كريم‌ متجاوز از 750 آيه‌ وجود دارد كه‌ در آن‌ها به‌طور مستقيم ‌يا غيرمستقيم‌ به‌ بررسي ‌پديده‌هاي‌ طبيعي‌ و اهميت‌ مطالعه‌ عميق‌ آن‌ها و آيت‌بودن‌ آن‌ها بر علم‌ و قدرت‌ و حكمت‌ الهي‌ تأكيدشده‌ است‌، از ديدگاه‌ قرآن‌، طبيعت‌ منبع‌ سرشار و زاينده‌اي‌ براي‌ مطالعه‌، شناخت ‌ و بررسي‌ و كاوش ‌بوده‌ و انسان‌ متفكر بايد هرچه‌ بهتر و بيشتر بدان‌ نگريسته‌ و جمال‌ دلرباي‌ الهي‌ را در اين ‌آيينه‌ صاف‌ بي‌غبار مشاهده‌ كند. قرآن‌ به‌ هنگام‌ بيان‌ ظرافت‌ها و لطافت‌ها و قوانين‌ پيچيده‌ طبيعي‌ حاكم ‌بر پديده‌هاي‌ طبيعي ‌همواره‌ بر اين‌ نكته‌ تأكيد مي‌نمايد كه‌ تمام‌ اين‌ زيبايي‌ها و دلربايي‌ها ناشي‌ از علم‌ وقدرت‌ و جمال‌‌نامتناهي‌ الهي‌ بوده‌ وموجودات‌ طبيعي‌،‌ نشانه‌هاي‌ وجود خالقي‌ حكيم‌، عليم‌ و قدير‌اند و در واقع‌ طبيعت‌شناسي‌ قرآن‌ جهت‌دار بوده‌ و صرفا براي‌آموزش‌ خشك‌ و بي‌روح‌ قوانين‌ حاكم‌ بر باد و باران‌ و كوهها و درياها و... بيان‌ نشده‌ است‌. اصرار قرآن‌ بر اين‌ است‌ كه‌ اين‌ طبيعت‌شناسي‌ بايد صبغه ‌و روح ‌آيت‌شناسي‌ به‌ خود گرفته‌ و به‌ منزله‌ تصويري‌ در آينه‌ باشد كه‌ ما را به‌ صاحب‌ تصوير هدايت ‌مي‌كند» (همان، ص 12و 13).

بنابراين هدف‌ اصلي‌ قرآن‌ نشان ‌دادن‌ اين‌ است‌ كه‌ طبيعت‌ از آيات‌ الهي‌ كه‌ نشانه‌ علم‌ و قدرت‌ و حكمت‌ اوست‌، مي‌باشد، يعني‌نشان‌ از مبدأ عالم‌ است‌ و اينكه‌ پديده‌هاي‌ آفرينش‌، آيت‌ الهي‌اند‌.

با بررسي آيات قرآن مي‌توان گفت از مهم‌ترين اهداف آيات علمي قرآن، اثبات وجود خدا و معاد است تا جايي كه بعضي ادعا كرده‌اند «سوره‌اي در قرآن يافت نمي‌شود، به ويژه سوره‌هاي مكي مگر اينكه در آن اشاره يا تصريحي به عالم هستي و تامل در نظم و خلقت آن است تا سمع و بصر و حواس و عقل بشر را براي تفكر در خلقت الهي تحريك كند آن گاه از مخلوق به خالق و از طبيعت به ايجاد كننده آن و از مسبب به سبب و از مصنوع به صانع پي ببرد» (شحاته،‌ عبدالله، تفسير الايات الكونيه، 30).

جالب‌ است‌ نه‌ تنها واژه‌ آيه‌ و مشتقات‌ آن‌ معني‌داري‌جهان‌ را نشان‌ مي‌دهد حتي‌ واژه‌ «شي» كه ترجمه «پديده» «فنومن» يا «چيز» مي‌شود، مفهوم‌ آن‌ تفاوت‌ جدي‌ با واژه «پديده» و «چيز» دارد. ريشه «شي» از «شاء، يشاء، شيئا» يعني‌ «خواسته»‌ است‌ و مشيت‌ نيز از همين‌ ريشه‌ است‌. مفهوم‌ شي‌ يا خواسته‌ يعني‌ كسي‌ آن‌ راخواسته‌ و به‌ مشيت‌ خود آفريده‌ و براي‌ خواست‌ و هدفي‌ آن‌ را پديد آورده‌ است. پس‌ هم‌ مبدأ و آغاز را نشان‌ و هم‌ هدف‌ و معاد را، اما واژه‌ «پديده‌» يعني‌ زماني‌ نبود و بالاخره‌ پيدا شد و «چيز» هم‌ به‌ معناي‌ چه‌ است‌ و اينكه هست، ولي‌ مبدأ و هدف‌را نشان‌ نمي‌دهد، به ويژه با بررسي و تحقيق ملاحظه مي‌كنيم كه اكثر آيات‌ علمي‌ قرآن‌ توجه‌ به‌ اثبات‌ مبدأ و معاد دارد.

واژه ‌«شي» در يك‌ انسجام‌ جامع‌ از محور و مركز هستي‌ سخن‌ مي‌گويد، زيرا در «راس هرم معارف قرآني توحيد قرار دارد» (الميزان، 10 / 139) و در «انديشه‌ قرآني‌ اين‌ فكر الهي‌ است‌ كه‌ حكومت‌ مي‌كند و... خدا در قلب‌ و مركز جهان‌ هستي‌ قرار دارد« (ايزوتسو، ترجمه‌ احمد آرام‌، خدا و انسان‌ در قرآن‌، 91).

از نظر قرآن موجودات طبيعي آيات «نشانه‌هاي» حق تعالي هستند و طبيعت شناسي بايد به منزله آيت‌ شناسي تلقّي شود و ما را از آيات به صاحب آيات برساند:

Gمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا  إِلَيْهَا وَجَعَلَ  بَيْنَكُم  مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِـكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَF (روم/21)؛ «و از آيات الهي آن است كه براي شما از جنس خودتان جفتي بيافريد كه در بر او آرامش يافته و باهم انس بگيرد، و ميان شما موّدت و رحمت برقرار نمود، بي‌گمان در اين امر نشانه‌هايي است براي كساني كه فكر مي‌كنند».

Gوَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاء مَاء فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَF  (روم /24)لاص 249، سورة‌رعد، آيه 3 روزلامه طباطبائي دو عامل را بيان مي كند :؛ «و از آيات الهي نشان دادن برق است كه ايجاد ترس و طمع مي‌كند و از آسمان آب نازل مي‌گرداند و زمين را پس از مرگش زنده مي‌سازد، همانا در اين امر نشانه‌هايي است براي كساني كه تعقّل مي‌كنند».

Gوَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّلْعَالِمِينَF (همان)؛ «و از آيات الهي خلقت آسمانها و زمين و اختلاف زبانها و رنگهاي شما آدميان است كه در اين امر نشانه‌هايي براي دانشمندان موجود است».

طبيعت‌شناسي از ديد قرآن مطلوب بالذات نيست و تنها در صورتي كه ما را به خالق مدّبر اين جهان آشنا و نزديك كند، مطلوب است.

طبيعت شناسي مي‌تواند معرفت انسانها نسبت به خداوند را فزوني بخشد و نيز مي‌تواند آنها را قادر سازد كه از امكاناتي كه خداوند براي خير و سعادت ابدي شان فراهم كرده است استفاده كنند (قرآن و علوم طبيعت، 111 ـ 112).

2- تشويق به علم از راه شناخت طبيعت (همان، 113 ـ 114)

در قرآن آيات زيادي داريم كه بشر را به مطالعه طبيعت دعوت مي‌كنند، مانند:

Gقُلِ انظُرُواْ مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَ... F (يونس/101)؛ «بگو بنگريد كه در آسمان و زمين چه چيزهايي است...».

Gوَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِّلْمُوقِنِينَ * وَفِي أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَF (ذاريات / 21 و20)؛ «و در زمين براي اهل يقين نشانه‌هايي است، و همين طور در نفوس خود شما، آيا به چشم بصيرت نمي‌نگريد»؟

Gقُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ..F (عنكبوت/20)؛ «بگو در زمين سير كنيد و ببينيد كه خداوند چگونه خلقت را آغاز كرد... »؟

Gفَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَF (طارق / 5)؛ «پس انسان بايد بنگرد كه از چه خلق شده است...»؟

اين آيات گوياي اين هستند كه شناخت طبيعت امكان‌پذير است وگرنه امر به مطالعه آن نمي‌شد.

Gوَاللّهُ أَخْرَجَكُم مِّن‌بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ الْسَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَF (نحل/78)؛ «خداوند شما را از شكم مادرانتان بيرون آورد در حالي كه چيزي نمي‌دانستيد، و براي شما چشم و گوش و دل «عقل» قرار داد. باشد كه شكر نعمت او را به جاي آوريد».

استفاده مي‌شود كه خداوند استعداد شناخت را در بشر به وديعه نهاده است و انسانها بايد اين استعداد را به نحو مناسب شكوفا سازند. به علاوه، آياتي نظير:

Gسَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقّ......F (فصلت / 53)؛ «ما آيات خود را در آفاق جهان و در جانهاي خودشان به آنان نشان مي‌دهيم تا آشكار شود كه او بر حق است...» نشان مي‌دهند كه بشر به بسياري از حقايق عالم پي خواهد برد. و شناخت طبيعت مقدمه‌اي براي شناخت خداست و هدف فرعي است.

آياتي كه در آنها صحبت از مسخّر بودن امكانات طبيعي و پديده‌هاي جهان براي انسان شده است، مثلاً:

Gوَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِّنْهُF (جاثيه/13) «و همه آنچه را كه در آسمان‌ها و زمين است مسخّر شما قرار داد».

در اين آيات خداوند متعال بندگان را به تفكر و نظر كردن در پديده‌هاي طبيعي دعوت مي‌كند تا از راه مشاهده‌ نظم و هماهنگي دستگاه آفرينش، به عجايب خلقت پي برند. روشن است كه براي درك مسائلي كه در اين آيات مطرح شده است و براي يافتن پاسخ سؤالاتي كه در برخي از اين آيات ‌آمده است، دانستن علوم طبيعي ضروري است، ‌زيرا مطالعه سطحي موجودات طبيعي نمي‌تواند انسان را با عظمت خلقت آشنا سازد. به همين جهت در آيات 28ـ27 سوره فاطر خداوند پس از ذكر تعدادي از پديده‌هاي طبيعي، مي‌فرمايد: ﴿إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء﴾ يعني تنها علماء عظمت خداي را در مي‌يابند و خشيتي شايسته او در دلشان پيدا مي‌شود.

نقشي كه قرآن براي علوم تجربي از جهت خداشناسي قائل است، عامل اصلي رويكرد دانش‌پژوهان مسلمان به اين علوم شد و در واقع پيدايش تمدن درخشان اسلامي را بايد تا حد زيادي در گرو آن دانست. اين مطلب را هم محققان غيرمسلمان متذكر شده‌اند. جرج سارتون در كتاب مقدّمه‌اي بر تاريخ علم عقيده دارد كه براي درك كامل علت فعاليت مسلمانها در رشته‌هاي علمي بايد به نقش محوري قرآن براي آنها توجه كرد. او مي‌نويسد:

«من بار ديگر مي‌پرسم‌ كه چگونه مي‌توان  به شناخت درستي از دانش مسلمانان دست يافت؛ اگر تمركز آن حول قرآن را كاملاً درك نكنيم؟» (George Sarton, Introduction to the History  of  Science , Vol . 1.p.5  ).

هدف‌ فرعي‌ قرآن‌ در گزاره‌هاي‌ علمي‌ آن‌ است‌ كه‌ از آفرينش‌ واقع‌نمايي‌ نمايد و انسان‌ را به‌ مطالعه‌ و توجه‌ به ‌طبيعت‌ تشويق كند.

دو هدف‌ بالا براي‌ هر مورد از آياتي‌ كه‌ قرآن‌ از طبيعت‌ سخن‌ مي‌گويد، صدق‌ مي‌كند.

نتيجه:

قرآن كتاب هدايت است و گزاره‌هاي علمي و اشارات علمي آن قابل توجه مي‌باشد. اهداف اصلي گزاره‌هاي علمي قرآن شناخت خدا، آخرت، هدفداري آفرينش و نشان دادن اعجاز قرآن است و اهداف فرعي كه مقدمه رسيدن به اهداف اصلي است، عبارتند از: طبيعت‌ شناسي و تشويق مسلمانان به مطالعه و بررسي علوم براي شناخت خدا.

منابع:

1. ابوحجر، احمد عمر، التفسير العلمي في الميزان، دارقتيبة، بيروت، 1411ه‍ = 1991م، اوّل.

2. ايزوتسو، توشيهيكو، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، شركت انتشار، تهران، 1361.

3. بوكاي، موريس، مقايسه‌اي ميان تورات، انجيل، قرآن و علم، ترجمه ذبيح ‌الله دبير، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران، 1368.

4.خويي، ابوالقاسم، البيان‌، انتشارات كعبه، تهران، 1366.

5. رافعي مصطفي صادق، الاعجاز القرآن و البلاغه، النبويه، دار الكتب العربي، بيروت،  1973م.

6. رشيد رضا، محمد، تفسير القرآن الكريم (المنار)، دارالمعرفه، بيروت.

7. رضائي اصفهاني، محمد علي، پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، انتشارات كتاب مبين، 1380ش.

8. رضائي اصفهاني، محمد علي، درآمدي بر تفسير علمي قرآن، انتشارات اسوه، قم، 1375 ش.

9. رفيعي محمدي، ناصر، تفسیر علمی قرآن تهران، فرهنگ‌گستر، ج 1، 1379.

10. السيد، رضوان، مساله الاعجاز و الاعجاز العلمي في القرآن، www.multaka.net.

11. شحاته، محمود عبدالله، تفسير الايات الكونيه، دار الاعتصام، قاهره، بي‌تا.

12. شهابي، محمود، ادوار فقه، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، 1369.

13. طباطبائي، سيد محمد حسين، الميزان، دفتر انتشارات اسلامي، تهران، 1363.

14. فاضل لنكراني، محمد، مدخل التفسير، مكتب الاعلام الاسلامي، قم، 1413ق.

15. گلشني‌، مهدي‌، قرآن و علوم طبيعت، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، تهران.

16. مصباح يزدي، محمد تقي، معارف قرآن، انتشارات در راه حق، قم، 1367 ش.

17. مكارم شيرازي، ناصر، پيام قرآن، دارالكتب السلاميه، تهران، 1377.

18. نصر، سيد حسين‌، نظر متفكران‌ اسلامي‌ درباره‌ طبيعت‌، خوارزمي، تهران، 1359.

منبع : مجله تخصصی قرآن و علم (2)

 

Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly . All right reserved