• تاريخ: پنج شنبه 20 مرداد 1390

راههای رسیدن به یقین


           

 

پرسش32. گاهی در ایمان به خدا گرفتار شک و تردید می شوم و خیلی نگران می شوم و عذاب وجدان می گیرم ، مرا راهنمایی کنید چگونه می توانم به یقین برسم؟

 

پاسخ. ایمان به خدا

قران کریم به تفصیل ، درباره « شناخت»و ارکان آن ( معلوم ، علم،عالم) و نیز درباره شرایط،ابزار،وسایل،موانع و حجابهای «شناخت» سخن گفته است. [1]  از انجا که «ایمان » مبتنی بر معرفت و شناخت است ، در قران تاکید فراوانی بر «شناخت خداوند» رفته و موانع شناختی و گرایشی آن بیان شده است . برای مثال در موانع شناختی به حس گرایی[2] تقلید[3] کورکورانه و تکیه بر گمان[4] اشاره و درباره موانع گرایشی ، مواردی چون: هوس های لحظه ای [5] اندیشه های افراطی درباره آینده مادی [6] و دشمنی با خدا ، پیامبر و دین [7] مطرح شده است.[8]

در قران نسبت به آموزه های دینی- به خصوص مساله مبدا و معاد – از واژه هایی چون: ریب، ظن، شک، یقین ، انکار و شهادت به صورت مثبت ومنفی استفاده شده است . در اینجا باید به این نکته ظریف توجه داشت که نمی توان به صورت کلی ، مردم را بر این اساس دسته بندی کرد . به طوری که بگوییم : مثلا کلمه «انکار» تنها مربوط به کافران،کلمه «شک» فقط مخصوص مشرکان یا منافقان و کلمه «شهادت» منحصر به مسلمانان است.

به عنوان نمونه در آیه 81 سوره «غافر» و آیه 10 سوره«مومنون»، هرچند کلمه انکار به کافران نسبت داده شده است ولی در آیه 10 سوره «ابراهیم » و در آیه 54سوره «سبا» کافران به شک و ریب نیز متصف اند. درآیه 59سوره «غافر»و آیه 45 سوره «توبه»، غیر مومنان به داشتن شک و ریب توصیف شده ا ند . این غیر مومنان اعم از منافقان ، کافران و مشرکان است.

آیه اول سوره « منافقون» نیز به شهادت و گواهی زبانی آنان اشاره داردودر همان آیه ، به انکار قلبی آنان تصریح شده است.

برای آنکه معلوم شود این کلمات به چه معنا بوده و کافران ،مشرکان ، منافقان، مسلمانان و مومنان ، چه موضعی در برابر معرفت به مبدا و معاد و آموزه های دینی اتخاذ کرده اند،بهتر است آیات قران را در کنارهم قرار بدهیم تا تلقی صحیح تری از این مطلب داشته باشیم . اما به جهت گستردگی مطالب ، در این بخش تنها به تعریف و تبیین آثار «شک» ،« ظن» و «یقین» در ارتباط با شناخت و گرایش به خداوند می پردازیم.

«شک» در قران

در یک نظر شک بر سه قسم است:

1. شک قانونی: عبارت است از تردد ونوسان ، ذهن در باب ارتباط میان موضوع و محمول قضیه ، برای تحقیق در مسیر واقع . این شک ، طبیعی بوده و موجب بر طرف شدن احتمالات اضطراب آمیز  است. براین اساس گفته می شود:یقین های اصیل و مفید، آن سوی پل شک و تردید قانونی است. چنین شکی – که انسان را به یقین میر ساند – به مراتب بهتر از ایمان ظاهری بی اساس است.

زلت اوبه ز طاعت نزدحق               پیش کفرش جمله ایمانها خلق[9]

2. شک بیماری : این شک ناشی از ناتوانی ذهن از رویارویی با مدعاها ، دلایل ، تجزیه،تحلیل و در باب «واقعیات»است. در واقع ملاک این بیماری ، وحشت ذهن از بررسی واقعیات و تفکیک آنها از خیالات و حقیقت نماهاست. یکی از اساسی ترین مختصات شک،بیماری جست وجوی آسایش فکری در فرار از فعالیت های مغزی است. این شک در واقع ضد « معرفت» می باشد.

3. شک حرفه ای: این برای نشان دادن اوج فکری افراد ضعیف النفس است که مدعی اند ما به مقامی از مراحل درک و شناخت رسیده ایم که جز شک و تردید ، راهی دیگر نمی بینیم، یا به دلیل عشق ورزیدن به شکاکان است تا عشق به یافتن حقیقت و واقعیت!

شکی که در قران از آن سخن رفته و مورد مذمت قرار گرفته ، شک«قانونی » نیست بلکه به شک«بیماری» و شک «حرفه ای» اشاره دارد.[10]

شکاکان از دیدگاه قران:

مراد از «شاک» در تعابیر قران ، آن کس نیست که طالب برهان است بلکه منظور کسی است که نظیر شکاکان امروز ، به نوعی شک بیماری مبتلا شده است . او تحصیل جزم و یقین را محال می داندو شک را امری غیر قابل زوال تلقی می کند! براین اساس، شکاکانی که در آیات قرانی کریم از آنان یاد می شود ، بر دو دسته اند:

دسته اول کسانی اند که با گفتن «لا ادری» و «نمی دانم » تصریح بر شک خود می کنند  یعنی این گروه شکاکانی اند که به رغم آیات بیٌنی که برای آنان اقامه شده است ، نسبت به مبدا آفرینش ، معاد ، وحی و آموزه های دینی در شک اند.[11] 

دسته دوم: اشخاصی که به نفی رسالت و یا انکار مبدا و معاد می پردازند  اما در واقع جزم بر این انکار نداشته و در آن شاک اند. به بیان دیگر این دسته با زبان به انکار می پردازند ولی دلیلی بر مدعای خود ندارندو در حالت شک به سر می برند.[12]

از دیدگاه قران ، شکاکان همان منکران امور غیر محسوس اند و اینان – به رغم ادعای جزم گرایانه خود- نسبت به بطلان پنداری دعوت پیامبران ، طریقه و وسیله ای ندارند که ادعایشان را اثبات کنند[13].

4. آثار شک : با توجه به آیات قرانی در باب شک و تردید در مبدا، معاد ، رسالت ، وحی و آموزه های دینی ، درمطلب اساسی استفاده می شود:

1. شک و تردید موجب انکار قلبی یا زبانی یا هر دو می شود.[14]

2. گاهی این شک به مشرکان [15] و گاهی به کافران نسبت داده میشود.[16]

بنابراین ، یکی از علل شرک و کفر «شک و تردید » است.

نکته:« ریب » و «شک» در آیات قران با یکدیگر متفاوت است.« ریب» در لغت ، حالت اضطرابی است که بر اثر جهل و شک همراه با تهمت و مانند آن ، در نفس ایجاد می شود. از این رو کلمه « مریب» در آیات وصف شک قرار می گیرد  یعنی شکی که اضطراب می آورد. به عنوان مثال در سوره « سبا »[17] می فرماید : کافران « در شک مریب اند» ، یعنی دچار شکی اند که اضطراب آور است. گاهی انسان – مثلا – نمی داند فلان درخت ، سالی چند بار میوه می دهد در اینجا شک ایجاد شده است ولی ریبی وجود ندارد. اما گاهی نمی داند که فلان راه ، راهزن دارد یا خیر. در اینجا علاوه بر وجودشک و تردید ، اضطراب نیز هست.[18]



[1] . ر.ک: الف . عبدالله جوادی آملی ، شناخت شناسی در قران         ب. سید محمد حسین بهشتی ، شناخت از دیدگاه قران.

[2] . بقره (2) ،آیه 55.  فرقان (25)آیات 21و 33و 34 .

[3] . زخرف (43) ،آیه 22و23.

[4] . یونس (10)،آیه 36 و 66 .  ص (28)،آیه  27.

[5] . محمد (47)،آیه 13.

[6] . تکاثر (102) ، آیه 1و2 .  حجر (15) ،آیه 3.   هود (11)،آیه 15 و 16.

[7] . مدثر (74) ، آیات 11 – 25 .

[8] . نگا : ناصر مکارم شیرازی ، پیام قران ، ج 1 ، صص 316 – 423.

[9] . مثنوی، دفتر اول ، بیت 1579.

[10] . نگا : محمد تقی جعفری ، شناخت از دیدگاه علمی و دیدگاه قران  ، صص 310- 312.

[11] . نگا: ابراهیم (14) ، آیه 9 و 10.  هود (11) ، آیه 62 .  یونس (10) ، آیه 104.   نمل (27) ، آیه 66  و....

[12] . جاثیه (45) ، آیه 24 و 32.   ق (50) ، آیه 2 و 3.   مومنون (23) ، آیه33 و 37 .

[13] . نگا : شناخت شناسی در قران ،صص 172 – 181 .

[14] . ابراهیم (14 ) ، آیه 9 و 10 .  نمل (27) ، آیه 66 .  جاثیه (45)، آیه 32.   مومنون (23) ، آیه 69.   بقره (2) ، آیه 23 و ....

[15] . نمل (27) ، آیه 66 .  هود (11) ، آیه 62 و 110.

[16] . سبا (34) ، آیه 54.   فصلت (41)، آیه 45 .    ق (50) ، آیه 2 و 3 .

[17] . آیه 54.

[18] . عبد الله جوادی آملی ، قران در قران ( تفسیر موضوعی قران کریم ) ،ج 1 ، صص 362-  361.

.................................................................

 

منبع: کتاب پرسش هاوپاسخهای دانشجویی،خداشناسی،محمدرضاکاشفی،نهادنمایندگی مقام معظم رهبری دردانشگاهها

 

کد: 131/3

Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly . All right reserved