• تاريخ: پنج شنبه 24 شهريور 1390

از منظر روان شناختی دین چه فوایدی دارد؟


           

پرسش:

 از منظر روان شناختی دین چه فوایدی دارد؟

  جواب:از دیدگاه روان شناسی، دین کارکرد ها و ثمرات بسیاری برای انسان دارد. درمیان دانش های جدید هیچ یک مانند روان شناسی نقاب از رازهای شگفت دین و دینداری برنکشیده و لزوم اجتناب ناپذیر آن را در همین زندگی دنیایی ملموس روشن نساخته است.  البته باید توجه داشت که اساساً روان شناسی در پی تعیین حق و بطلان و به تعبیر دیگر « ارزش صدق » دین نیست ، چراکه تعیین این مساله خارج از توان و کار ویژه های این دانش است. آنچه این دانش پی میگیرد و در صلاحیت آن است ، ثمرات و کارکرد های روانی دین فارغ از حقانیت و ارزش صدق آن است. پاره ای از کارکردهای روان شناختی دین و دین ورزی عبارتند از :  1. معنا بخشیدن به حیاتاز مهم ترین کارکردهای اساسی دین تبیین معنای زندگی است. هرانسانی از خود می پرسد که این زندگی برای چیست؟ درد و رنج مرگ و میرها چه معنا دارد؟ و در مجموع آیا جهان ارزش زیستن دارد یا نه؟  یافتن پاسخی صحیح در برابر این پرسشها  زندگی ساز است و ناکامی در برابر آن زندگی سوز.  دین با تبیین جاودانگی ، حکمت و هدف مندی هستی و جهت گیری رو به خیر و کمال و تعالی آن ، در پرتو تدبیر خداوند حکیم و رحمان و رحیم ، خرد پذیرترین و دلپسند ترین معنا از حیات انسان و جهان را به دست می دهد. « کارل یوستایونگ » [1] در اهمیت این مساله می نویسد:« در میان همه بیمارانی که در نیمه دوم حیاتم با آنها مواجه بودم ، یکی نبوده که مشکلش در آخرین وهله چیزی جز مشکل یافتن یک نگرش نسبت به حیات باشد. با اطمینان می توان گفت که همه آنان از آن رو احساس بیماری می کرده اند که چیزی را که ادیان زنده هر عصر ، به پیروان خود عرضه می دارند ، از دست داده اند و هیچ یک از آنان قبل از یافتن بینش دینی خود ، شفای واقعی نیافته است ».[2] « ویکتور فرانکل » [3] نیز قدرت دین را عقیده به « اَبَرمعنی» [4] می داند ، یعنی دین بهترین معنی برای زندگی کردن است.[5] برخی از جامعه شناسان برآنند که گوهر دین واکنش در برابر تهدید به بی معنایی در زندگی بشر و تلاش در جهت نگریستن به جهان به مثابه حقیقتی معنا دار است.[6] پاره ای از بروندادهای روان شناختی تفسیر دینی حیات عبارت است از : 1-1.  احساس خوش بینی و رضایت 1-2. مطبوع سازی زندگی در مجموعه هستی 1-3.  ایجاد امیدواری1-4. مسئولیت پذیری1-5. نشاط و حرکت. آموزه های دینی نگرش فرد به نظام هستی و قوانین آن را خوشبینانه می سازد.[7] از نظر استاد مطهری فرد با ایمان در کشف هستی هم چون شهروند کشوری است که قوانین و تشکیلات آن را صحیح و عادلانه می داند و به حسن نیت کارگزاران آن ایمان دارد. لاجرم : اولاً ، زندگی برای او مطبوع و دلپذیر می شود.ثانیاً، زمینه های ترقی و تعالی را برای خود و دیگران فراهم می بیند و روح « امید واری » در او پدید می آید.ثالثاً، اگر چیزی موجب عقب ماندگی او شود آن را جز از ناحیه کم کاری و بی تجربگی و مسئولیت گریزی خود و امثال خود نمی داند. او همچنین پاره ای از رنج ها و دشواری ها را زمینه ترقی و تکامل می داند و این اندیشه به طور طبیعی شخص را به غیرت می آورد و با « خوش بینی » و « امیدواری» به حرکت و جنبش در جهت اصلاح خود وامی دارد و از دشواری ها استقبال می کند.در مقابل فرد بی ایمان شهروندی را می ماند که قوانین ، تشکیلات و کارگزاران کشورش را فاسد می داند و از قبول آنها هم چاره ای ندارد. درون چنین فردی انباشته از عقده ها و کینه هاست. او هرگز به فکر اصلاح خود نمی افتد ، از جهان لذت نمی برد و هستی برای او زندانی هولناک است که یا باید از چنگ آن بگریزد و یا باید با رنج و درد آن را تحمل کند. زبان حال او در جهان این است که :  درکف شیرنر خونخواره ای                       غیر تسلیم و رضا کو چاره ای از این رو قران مجید می فرماید:( ومن اعرض عن ذکری فانّ له معیشة ضنکاً )[8] .  با توجه به آنچه گذشت می توان تاثیر معنای دینی حیات بر روان و کنش فرد را به شکل زیر ترسیم کرد: معنای دینی حیات خوش بینی مطبوع سازی زندگی امیدواری مسئولیت پذیری جنبش و حرکت اصلاحی « ویکتور هوگو» در این باره می گوید:« راستی اگر انسان این طور فکر کند که عدم است و بعد از این زندگی نیستیِ  مطلق است ، دیگر اصلاً برای او زندگی ارزشی ندارد . آن چیزی که زندگی را برای انسان  گوارا و لذت بخش می سازد ، کار او را مفرح می سازد، به دل او حرارت و گرمی می بخشد ، افق دید انسان را خیلی وسیع می کند ، همان چیزی است که دین به انسان می دهد ، یعنی اعتقاد به جهان  ابدیت ، اعتقاد به خلود، اعتقاد به بقا بشر ، اعتقاد به اینکه تو ای بشر! فانی نیستی و باقی خواهی بود، تو از این جهان بزرگتری ، این جهان برای تو یک آشیان کوچک و موقتی است ، این جهان فقط یک گاهواره است، برای دوران کودکی توست ، دوران بیشتر دوران دیگری است».[9]  2. بهداشت ، سلامت و آرامش روان یکی از نیازهای مهم انسان سلامت و آرامش روان است. در دنیای کنونی علی رغم پیشرفتهای خیره کننده علمی و تکنولوژی بشر، روز به روز اضطراب ، دلهره ، افسردگی و ناآرامی بیش از پیش بر انسان چیره شده و حاجت به آرامش روحی و روانی بیشتر احساس می شود. نقش دین در سلامت و آرامش روان از جهات مختلفی حایز اهمیت است . دراین باره تحقیقات انجام شده توسط روان شناسان قابل توجه است: الف. دینداری و تحمل فشارهای روانی ؛ تحقیقات انجام شده نشان می دهد انگاره های دینی نقش موثری در تسکین آلام روحی و کاهش اضطراب و تحمل فشارهای روانی دارند و افراد مذهبی از ناراحتی روانی بسیار کمتری رنج می برند.[10] ب. دینداری و افسردگی ؛ براساس تحقیقات بین دین و افسردگی ، استرس و اضطراب نسبت معکوس وجود دارد.[11] این مساله در عصر حاضر مورد توجه بسیاری از روان شناسان و اندیشمدان است.  «ویلر»[12] برآن است که فرد مذهبی از طریق اعتقادات دینی بر مشکلات چیره می شود و از طریق اعمال مذهبی و شرکت در مراسم دینی به شبکه وسیع حمایت های اجتماعی متصل می شود.« میدور»[13] نیز اظهار می دارد که وابستگی دینی چون بدیل دیگر متغیرهای موثر بر سلامت روان مانند وضعیت اقتصادی و حمایت های اجتماعی عمل می کند و منجر به کاهش شیوع افسردگی می شود.[14] ج. دینداری وبزهکاری ؛ بررسیها گواه بر آن است که بین دینداری و بزهکاری و جرم و جنایت رابطه منفی وجود دارد ورفتارهای مذهبی می تواند بین آنها تمایز افکند.[15] د.  دینداری و کاهش مصرف الکل و مواد مخدر ؛ براساس تحقیقات انجام شده توسط « ادلف »[16] ،« اسمارت»[17]، « اوتار»[18] ، « دیویدز»[19] ، افراد مذهبی از مواد مخدر استفاده نمی کند ویا بسیار کم مصرف می کنند.  از نظر «لوچ»[20] و « هیوز»[21] به ویژه در میان عناصر مذهبی اصول گرایان کمتر از همه به مواد مخدر گرایش دارند و هر اندازه ایمان دینی فرد قوی تر باشد احتمال استفاده از مواد مخدر و الکل  در او کمتر یا مساوی با صفر است.[22] ه. دینداری و کاهش خودکشی ؛  مساله خودکشی یک از بحرانهای جدی تمدن کنونی بشراست. روزنامه اطلاعات مورخه 17/9/47 ، صفحه « عبور از پنج قاره» تحت عنوان فوق می نویسد: « سازمان بهداشت جهانی اخیراً آمار جالبی درباره خودکشی در کشورهای مختلف جهان انتشار داده است. به موجب این آمار در هشت کشور صنعتی جهان خودکشی در بین افراد 15 تا 44 ساله سومین علت مرگ ومیر دراین کشورها را تشکیل می دهد. این کشورها عبارتند از : آلمان غربی، اتریش، کانادا، فنلاند، دانمارک ، مجارستان ، سوئدو سوئیس».کارشناسان سازمان جهانی بهداشت که این آمار را پس از ده سال مطالعه کرده اند ، همچنین اعلام کرده اند که خود کشی در کشورهای در حال توسعه نیز به طور وحشتناک رو به افزایش است . دراین کشورها حتی جوانان کمتر از 15 سال نیز دست به خودکشی زده اند. آماری که توسط کارشناسان مزبور تهیه شده نشان می دد که به طور کلی طبقات تحصیل کرده و روشنفکر بیش از طبقه کارگر اقدام به خود کشی می کنند.  مثلاً در انگلستان عده زیادی از پزشکان در سالهای اخیر خودکشی کرده اند. تنها در آلمان غربی همه ساله دوازده هزار نفر خودکشی می کنند و شصت هزار نفر دیگر به نحوی در صدد خودکشی برمی آیند. مهمترین علت خودکشی آلمانی ها بیماری عصبی است. درحال حاضر در آلمان غربی بیش از یک میلیون نفر از فشار عصبی رنج می برند وممکن است هر آن دست به خودکشی بزنند.[23] در مقابل تحقیقات نشان می دهد خودکشی درکسانی که در مراسم دینی شرکت می کنند نسبتی بسیار کمتر از دیگران دارد. کامستاک[24] و پاتریچ[25] در یک بررسی نشان دادند که احتمال خودکشی در افرادی که به عبادتگاه ها نمی روند چهار برابر بیش از شرکت کنندگان در محافل دینی است.[26]  همه پژوهش ها نشان می دهد یکی از علل مهم خودسوزی ضعیف بودن اعتقادات مذهبی بوده است.  یک بررسی در کشور اردن توسط « داراکه»[27] (1992) انجام شده است ، نشان می دهد تعداد خودکشی در ماه رمضان در مقایسه با ماه های دیگر سال ، کاهش قابل توجهی را نشان می دهد.[28] و. دینداری ، رضایت از ازدواج و کاهش طلاق ؛ مساله ناپایداری خانواده و گسست آن یکی از بحرانهای بزرگ دنیای متمدن کنونی و در پی آورنده نتایج ویرنگر روانی و اجتماعی است. براساس مطالعات انجام شده « مذهب » مهم ترین عامل پای بندی به خانواده ، رضایت از ازدواج [29] و کاهش طلاق است. این مساله عامل مهمی در بهداشت روانی خانواده ها به شمار می رود. تحقیقات نشان داده است مردانی که همسرانشان را طلاق داده و یا از آنها جدا شده اند ده برابر بیش از دیگران در معرض ابتلا به بیماری های روانی  هستند.[30]   3. سازگاری جهان درون و برون ؛ کاهش رنجهابهره دیگری که از تفسیر دینی حیات برمی خیزد « ایجاد سازگاری بین جهان درون و برون » و لاجرم کاهش رنج ها و ناراحتی هاست. بدون شک در مواردی بین خواسته ها و تمایلات انسان و آنچه در جهان خارج وجود دارد ، تفاوتهایی مشاهده می شود. گاه این تفاوت ها به گونه ای است که شرایط خارجی برای انسان مشکل آفرین و ملال انگیز است. این تفاوتها می تواند به گونه های مختلف باشد مثل : 1. تفاوت بین خواسته های ما ونظام تکوین ، مانند شرور و آفاتی چون مرگ و میرها ، سیل ، زلزله، نقص عضو ، بیماری و ...  . 2. بین تمایلات ما و واقعیات اجتماعی مثل : حاکمیت نظام استبدادی و... .از طرف دیگر در مواردی واقعیات خارجی به سهولت و در شرایطی که ما در آن قرار داریم تغییر پذیر است ؛ در چنین وضعیتی انسانها به طور معمول در جهت تغییر جهان خارج به سود خود می کوشند ؛ اما گاه جهان خارج اصلاً تغییر پذیر نیست ، یا در شرایط مورد نظر شخص دگرگون نمی شود ، یا تغییر آن مستلزم هزینه هایی تحمل ناپذیر و نامعقول است.  دراین موارد بهترین راه سازگاری درون با خارج است و دین نیرومندترین عامل آشتی دهنده این دو جهان است. دین با تفسیری که از جهان وناملایمات و رنج های آدمی در آن می دهد ، نه تنها ناسازگاری آن دو را از بین می برد ، بلکه با دادن نقش عبادی به تحمل دشواری ها و این که بزرگ ترین اولیای الهی چشنده تلخ ترین رنج ها یند ، شیرین ترین رابطه را بین آن دو برقرار می کند ، به طوری که انسان مومن می گوید :« زیر شمشیر غمش رقص کنان باید رفت » ،  ازهمین رو « الیسون » بهترین راه مقابله با مشکلات تغییر ناپذیر را مقابله مذهبی می داند.[31] این که حضرت اباعبدالله الحسین (ع) در سرزمین سوزان کربلا ودیدن آن همه رنج و مصیبت و زخم های بسیار بر جان و توان خویش فرمود:« رضا الله رضانا اهل البیت» و زینب کبری (س) پس از تحمل آن همه دشواری طاقت فرسا می فرماید:« ما راینا الا الجمیل » عالی ترین نمایش شکوه ایمان درسازگاری جهان درون و برون و شیرین نمودن رنج و سختی در جهت مقاصد واهداف بلند الهی و انسانی است. بدین ترتیب نه تنها رنج انسان کاهش می یابد ، بلکه در مواردی شیرین و دلپذیر می شود و این جز در سایه دین و ایمان دینی امکان پذیر نیست.  4. هدف بخشی و ایده آل پرورییکی از مهم ترین کارکردهای دین ارائه ایده آل و آرمان مطلوب است. « ایده آل » اصل یا موضوعی است که مورد گرایش انسان قرار گیرد و هدف تلاشها و کوشش های او باشد. «ایده آل » موجب شکل گیری نوع انتخاب آدمی است. شخص به طور آگاهانه یا ناخود آگاه همه پدیده ها را با آن می سنجد و ارزش گذاری می کند.  ایده آل از مختصات زندگی بشری و از عناصر اساسی آن است. انسان زمانی می تواند از یک زندگی حقیقی برخوردار باشد که آگاهانه برای خود ایده آل و آرمان انتخاب کند. انسانها در طول تاریخ ایده آل هایی چون رفاه ، ثروت ، شهرت ، مقام ، عشق ، زیبایی ، دانش و ... انتخاب کرده اند. لیکن بهترین ایده آل آن است که دارای شرایط زیر باشد:  4-1. منطقی باشد. 4-2. قابل وصول باشد. 4-3. تمایلات سودجویانه و خود خواهانه و « من طبیعی » آدمی را کنترل کند. 4-4. در انسان چنان کششی ایجاد کند که از درون به سوی هدف اعلای حیات حرکت کند. چنین آرمانی تنها از دین حق و معنای دینی حیات برمی خیزد.[32]  « میلر بروز» از قول « اینشتین» می گوید :« علم ما را از آنچه هست آگاه می کند و دین ( وحی ) است که ما را به آنچه که سزاوار است که باشد ، مطلع می سازد».[33]  5. پاسخ به احساس تنهایییکی از رنجهای بشر که در جهان صنعتی و پیدایش کلا ن شهرها به شدت روبه افزیش است ، مساله احساس تنهایی است. منظور از احساس تنهایی در اینجا ، تنهایی فیزیکی یعنی جدایی از دیگران نیست ، بلکه گونه های دیگری هم چون ناتوانی دیگران در پاسخ دهی به برخی از نیازهای انسان ، عدم درک دیگران از شخص و یا سرگرمی دیگران به کار خود و جستجوی مناقع خویش و عدم توجه عمیق ، جدی ، خیر خواهانه و دیگر خواهانه  درجهت تامین خواسته ها و نیازهای شخص است.[34] به عبارت دیگر انسان در این دنیا خود را در میان انبوه مردمانی می یابد که همواره در بند خود خواهی های خویشند و حتی اگر اعمالی به ظاهر نیک و مفید به حال دیگری انجام می دهند ، عمدتاً آمیخته با انواع درخواستها ، گرایش ها و خود خواهی های ظاهر و پنهان است و کسی صد درصد  به خاطر « من » کاری برای « من» انجام نمی دهد. اما درنگرش دینی انسان هیچ گاه  تنها نیست . خدا همواره با اوست( و هو معکم این ما کنتم )[35] نسبت به انسان رئوف و مهربان است ( انّ الله بالناس لرئوفُ رحیم)[36]. نیازهای انسان را می داند ، در رفع آنها تواناست ، به یاری انسان می شتابد و دعای او را اجابت می کند ودر این جهت هیچ خواسته ، نیاز و تقاضایی ندارد. ( ما اریدُ منهم من رزقِ وما اریدُ ان یطعمون. انّ الله هو الرزاق ُ ذوالقوة المتین)[37] ؛ « من [ دربرابر نعمت آفرینش و هدایت ] از آنان روزی نمی جویم  و نمی خواهم که مرا طعامی بخشند ، همانا خداوند بسیار روزی دهنده و دارای قدرت متین و استوار است». 6. تقویت قدرت کنترل غرایز از جمله خطراتی که همواره جامعه بشری را مورد تهدید قرار داده و در عصر قدرت و تکنولوژی خطراتی صد افزون برای بشریت به بار آورده ، لجام گسیختگی غرایز ، خود خواهی ها و تمایلات سرکش نفسانی است. این پدیده شوم نه تنها از جانب علم و دانش و فلسفه های بشری مهار شدنی نیست ، بلکه اربابان قدرت و دانش را نیز به اسارت خود در آورده و علم وتکنولوژی را نیز در این جهت ، استخدام کرده است. مولوی در این باره می گوید:  ای شهان کشتیم ما خصـــم درون                          ماند خصمی زان بتر انـدر درونکشتن آن کار عقل و هوش نیست                           شیر باطن سخره خرگوش نیستقدرتی خواهـم زحق دریا شکاف                            تا به ناخن بر کنـــم این کوه قاف آن عامل نیرومندی که انسان را از اسارت هواهای نفسانی آزاد ساخته و قدرت رویارویی با طغیان های زندگی سوز نفس اماره را می بخشد ، ایمان استوار دینی است. « داستایوفسکی» می گوید:« اگر خدا (دین) نباشد همه چیز مباح است».[38] یعنی غیر از خداباوری و ایمان مذهبی هیچ عامل دیگری توان بازدارندگی از اعمال ضد اخلاقی ، بیماری بی عدالتی ، تجاوز و فساد و تباهی و رام کردن نفس اماره و سرکش آدمی را ندارد.[39]  7. دیگر کارکردها افزون بر آنچه گذشت کارکردهای روان شناختی[40] ، فرا روان شناختی[41] ، روان تنی[42] و...  برای دین ذکر شده که به ذکر عناوین آنها بسنده نموده و خواننده عزیز را به مطالعه و جستجوی بیشتر در این زمینه فرا می خوانیم: 1. بهداشت و سلامت جسمانی ، طول عمر ، پایداری در فعالیتهای فیزیکی ، تقویت سیستم ایمنی و دفاعی بدن ، تسریع در بهبودی و کوتاه کردن دوران درمان.[43] 2. ایجاد خضوع ، تعبد و تسلیم در جهانی آکنده از سرگردانی و تعارضات فکری.[44] 3. عشق و محبت ، پاسخ به غرایز فرامادی بشر و ایجاد لذتهای فراجسمانی [45] ، تصفیه غم ها و جذب شادی ها.[46] 4. کاهش اضطراب ، ترسها و وحشتها ؛ به ویژه ترس از مرگ. [47] 5. افزایش قدرت کنترل و مدیریت ذهن ( سایکو سیبرنیتک)[48] و تصویر سازی ذهنی.[49]6. هویت بخشی ، انسجام و تعادل شخصیت ،[50] رهایی از آشفتگی و هماهنگ سازی افکار واحساسات.[51] 7. شجاعت آفرینی و افزایش قدرت پایداری در برابر دشمنان و زورمندان.[52] 8. بهداشت و سلامت روح و حقیقت برین وجود آدمی .[53]9. ایجاد وقار و سنگینی ودوری از جلفی و سبکی .[54] 10. کاهش و کنترل عملیات جنسی.[55] جمع بندی این مقال را با سخنی از « میلتون یینگر» [56] به پایان می بریم. او در مقاله « دین و نیازهای فرد» [57] می نویسد: در پزشکی روان تنی ، وقتی نکات زیر را ملاحظه کنیم ، ارزش دین آشکار می شود: 1. دین ، انسان را به یک فلسفه حیات مسلح می کند و به عقل وی روشنگری لازم را می بخشد. دین برای یک فرد نقشی را ایفا می کند که قطب نما برای یک کشتی  و در دریای زندگی جهت و راهنمایی در اختیار او می نهد. 2. دین بر اراده انسان تاکید می کند ، آن را تقویت و فرد را کمک می کندتا به فرمان های عقل گردن نهد. 3. دین نیازهای اساسی روح ، به ویژه نیاز به عشق و جاودانگی را ، تحقق می بخشد.[58]

 


[1] .  Karl  Gustave   Jung,  See: " Modern   Man   in  search  of  Asoul"  P.284.  Also: His " Philosophy  of  Religion".   [2] . پییر آلستون ، ملتون یینگر ، محمد لگنهاوزن ، دین و چشم اندازهای نو، ترجمه غلام حسین توکلی ، ص  163 ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم ، بوستان کتاب ، قم : 1376 .[3] .  Victor  Frunkle.[4] .  Superlogo. [5] . جهت آگاهی بیشتر بنگرید: مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان ، ص 167 – 164  ، قم : نوید اسلام ، چاپ اول ، 1377. [6] . ملکم همیلتون ، جامعه شناسی دین ، ترجمه محسن ثلاثی ، ص 179 ، تهران : تبیان ، چاپ اول ، 1377.[7] . خوش بینی دارای گونه های مختلف مثبت و منفی است . آنچه در اینجا مورد نظر است خوش بینی حقیقی و سازنده است. [8] . طه (20)، آیه 124 .[9] . محمد علی فروغی ، آیین سخنوری ، ج2 ، ص 325 ، ق : شهید مطهری ، امدادهای غیبی در زندگی بشر ، ص 42 ، تهران : صدرا ، هفتم ، 1372 .[10] .  see linden that  j.j,  Meyers ,  T.K,  M.P .,  Stern  M.S. 1470  Mental  stutus  and.  Religious  Behavor.  Journal  for , the scientific  study  of  Relidion,  143 – 144.    See also: Strak,  R.( 1471)  Psyc  lopathology  and  Religious  Commiment  Review of Religious  Resaearch,  12,  165 – 176.   Ee  also : Gartner. J. Larson , D, B. Allen G.  Religious  Commitments  and  Mental Health: A Review Of the Empirical  literature ,  Jornal: Rsychology and Theology. 14.6.26نیز بنگرید: اسلام و بهداشت روان ، ج2 ، ص 245 ، قم ، معراف ، چاپ اول ، 1382.[11] .  see: pressman  P.Lyons, J.S,   Larsin ,  D.B.  and.  Starnin , J.I  ( 1990)  Religious  belief,  Depression,  and  Ambulation  Stutus  in eldery woman  with  Broken Hips. [12] .  willer.[13] .  Meador. [14] . جهت آگاهی بیشتر بنگرید:  الف .  دکتر احمد علی نوربالا ، شواهد پژوهشی در رابطه بین وابستگی مذهبی و افسردگی (مقاله) اسلام و بهداشت روان ، مجموعه مقالات ، ج1 ، ص 20 – 17 ،قم: معارف ، چاپ اول ، 1382 .  ب. دکتر قربان علی اسداللهی ، رابطه اعتقادات مذهبی در درمان بیماری های افسردگی ( مقاله) ، نقش دین در بهداشت روان ( مجموعه مقالات) ص 47 – 41 ، قم : نوید اسلام ، چاپ اول ، 1377 .[15] .  see: Garther,J .  Larson,  D.B,  Allen,  G.  (1991) .  Religious  commitments  and  mental Health:  A   Review of  the Empircal  Literature,  Joural   Psychology  and Theology,  19,6 – 26.[16] .  Adlof.[17] .  Smart.[18] .  Autar.[19] .  Dauids[20] .  Loch.[21] .  Hughes.[22] .  Adolf, E,M.   Smart,R.G  (1485)  Drug use  and Rse  and  Religious  affiliation,  Feelings,  British  journal  of  Addiction.  نیز بنگرید: اسلام و بهداشت روان ( مجموعه مقالات) ، ج2 ، ص 23 ، معارف ، چاپ اول ، 1382 .[23] . ق: شهید مطهری ، یادداشتها ، ج3 ، ص 389 ، تهران : صدرا ، چاپ سوم ، 1382 .[24] .  Comstock.[25] .  Partridge.[26] .  Comstock,  G.r  Partridge ,  K.B   ( 1472)  Church  Abandance  and  Health.  Journal  of  Chronic  Disease.  25.665.672. [27] .  Darakehنیز بنگرید: اسلام و بهداشت روان ، ج1 ، ص 243 – 237 .[28] . دکتر محمد قهرمانی و ..  بررسی تاثیر روزه داری بر وضعیت سلامت روانی ( مقاله ) نقش دین در بهداشت روان ، ج1 ، ص 244 ، قم ، معارف ، چاپ اول ، 1382. [29] .  see  Glenn   N.D.  Weaver.   C.N  (1987)  Multivarriate,   Multsurvey  study  of  Marriage,   40,267 – 282  See also : Sporawski .  M.J,  Houghson  M.J  ( 1987)  preceriptions  for  Happy  marriage   Adjustment   and  Satisfacation  of  Couples   married  so  or  more  yearly ,  family  coordinator ,  27, 321, 327.[30] . بنگرید: الف.  دکتر باقر غباری بناب ، مطالعاتی در قلمرو مشترک دین و روان شناسی (مقاله ) ، ص 100 ، حوزه و دانشگاه (فصلنامه) ، شماره 29 ، زمستان 80 .  ب. دکتر محمد قهرمانی ، و..  بررسی تاثیر روزه داری بر وضعیت سلامت روانی ( مقاله) ، دین و بهداشت روان ، ج1 ، ص 244 ، قم ، معارف ، چاپ اول ، 1382 .[31] . بنگرید: دکتر علی نقی فقیهی ، بهداشت روان در آیینه علم و دین ، ص 85 ، قم ، حیات سبز ، چاپ اول ، 1384 .[32] . جهت آگاهی بیشتر در این زمینه بنگرید : دکتر عبدالله نصری ، فلسفه آفرینش ، ص 73 – 49 ، قم ، معارف ، چاپ اول ، 1382 .[33] . الثقافة الاسلامیه ، ق : شهید مطهری ، یادداشتها ، ج4 ، ص 188 ، تهران : صدرا ، چاپ دوم ، 1382.[34] . بنگرید: جوادی آملی ، انتظار بشر از دین ، ص 46 و 47 ، قم ، اسراء ، چاپ اول ، 1380 .[35] . حدید( 57) ، آیه 4.[36] . بقره ( 2) ، آیه 143   ؛ حج (22) ، آیه 65 .[37] . ذاریات ( 51) ، آیه 58 – 56 .[38] . شهید مطهری ، تعلیم و تربیت در اسلام ، تهران و قم : صدرا ، 1368 .[39] . بنگرید:  الف. همو، حکمت ها و اندرز ا ، ص3 .   ب. همو ، امدادهای غیبی در زندگی بشر ، ص 86 .[40] .  Psychologic.[41] .  Parapsychologic.   [42] .  Psychosomcetic.[43] . بنگرید:  الف. اسلام و بهداشت روان ، مجموعه مقالات اولین همایش بین المللی « نقش دین در بهداشت روان  ، ج1 ، ص 28 و 153 – 187  ، قم ، معارف ، چاپ اول ، 1382 .  ب. همان ، ج2 ، ص 27 .   ج. پت کوری ، بازگشت به دعا درآستانه هزاره سوم ، ترجمه عزیز الله صوفی سیاوش.[44] . بنگرید: الف. ویلیام جیمز ، دین و روان ، ترجمه مهدی قائنی و...     ب. شهید مطهری ، یادداشتها ، ج4 ، ص196 ، قم و تهران ، صدرا ، چاپ دوم ، 1382 .[45] . بنگرید: الف . همان ، ص 158 و 159 .      ب. همان ، ج7 ، ص 19 – 15 .    ج. همو، امدادهای غیبی در زندگی بشر ، ص 39 ، قم : صدرا ، چاپ هفتم ، 1374 .[46] . مجموعه مقالات اولین همایش دین در بهداشت روان ، ص 167 ، قم ، نوید اسلام ، چاپ اول ، 1377 .[47] . بنگرید : شهید مطهری ، یادداشتها ، ج4 ، ص 122 . [48] .  Psychocyberentic.[49] . اسلام و بهداشت روان ( مجموعه مقالات) ، ج1 ، ص 161 – 177 .[50] . بنگرید: مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان ، ص 165 ، قم ، نوید اسلام ، چاپ اول ، 1377 .[51] . شهید مطهری ، حکمت ها و اندرزها ، ص 47 .[52] . همو ، یادداشتها ، ج4 ، ص 123 و  159 – 158 .[53] . همان ، ص 154 .[54] . بنگرید:  الف. ویلیام جیمز ، دین و روان، ترجمه مهدی قائنی .   ب. شهید مطهری ، همان ، ص 169 .[55] . مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان ، ص 167 .[56] .  Milton   Yinger.[57] .  " Religion  and  Individual  Needs "  in  Seentific  Study  of  Religion,  p. 1777 – 196.

[58] . آلستون ، م . یینگر ،  م. لگنهاوزن ، دین و چشم اندازهای نو ، ترجمه غلام حسین توکلی ، ص 162 .

..................................................................................................................

كد:1/131

منبع:پرسش و پاسخهاي دانشجويي
Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly . All right reserved