• تاريخ: جمعه 25 شهريور 1390

مقصود شریعتی و آخوند زاده از پروتستانیسم اسلامی چیست ؟


           

پرسش :

 مقصود شریعتی و آخوند زاده از پروتستانیسم اسلامی چیست ؟

آيا اين دو در اين مقوله يكسان مى‏انديشيده‏اند؟

جواب:مقصود دكتر شريعتى از اين واژه نه تنها غير از آن چيزى است كه امثال ميرزا فتحعلى آخوندزاده مطرح مى‏كردند بلكه در مقابل آن است. مراد آخوندزاده از پروتستانتيسم حذف ابعاد آسمانى و الهى دين و نفى شريعت و منشأ الهى حق و قراردادن اعتبارات و قراردادهاى بشرى در مركز حق است: «پروتستانتيسم، عبارت از مذهبى است كه حقوق اللَّه و تكاليف عباداللَّه جميعاً در آن ساقط بوده، فقط حقوق الناس باقى بماند».(1) از نظر وى، تا دين از احكام اجتماعى و سياسى و دخالت در امور بشرى به طور كامل خلع نشود، هرگز بازسازى آن نمى‏تواند در جهت وصول جامعه به تمدن غرب كارساز و مفيد باشد. ازاين‏رو پروتستانتيسم اسلامى و ليبراليسم دينى هنگامى ممكن است كه احكام شريعت كه به نظر او به مقتضاى زمانى خاص توسط پيامبر (ص) وضع شده‏اند، منسوخ شود و احكام ديگرى به اقتباس از دنياى غرب اخذ شود.(2) تفسيرى كه او از حق و عدالت و آزادى مى‏دهد تماماً تفسيرى دنيوى و زمينى است و هيچ چهره‏اى الهى و آسمانى و يا حتى عقلانى و ايدئولوژيك نمى‏تواند داشته باشد.(3) ملخص كلام آن كه توصيه آخوندزاده به ملت ايران، رهايى از آزادگى دينى و عبوديت الهى و پشت كردن به دانش دينى وعقلى و روى‏آوردن به آزادى به معناى ليبراليستى و غربى آن و استفاده از علم تجربى است صرف‏نظر از اين كه اين رويكرد در قالبى دينى و به نام پروتستانتيسم اسلامى و يا با پوششى سياسى و به دست پادشاه باشد.(4) اما دكتر شريعتى درست در مقابل چنين جرياناتى قرار داشت. او با طرح بازگشت به گذشته يكى از قوى‏ترين هجوم‏ها را بر ضد جريانات روشنفكرى الحادى- كه امثال آخوندزاده و تابعان او در پى آن بودند- سازمان داد كه مبارزه با هر آنچه رنگ و لعاب فرهنگ غربى را نداشت، وظيفه خود مى‏دانست. «بازگشت به گذشته» از نظر شريعتى بازگشت به اسلام ايدئولوژيك، بازگشت به فرهنگ اسلامى و ايدئولوژى اسلامى است. (چيزى كه آخوندزاده با او سرسختانه مبارزه كرد). از نظر وى، اسلام نه به منزله يك سنت و وراثت يك نظام يا اعتقاد موجود در جامعه بلكه به منزله ايدئولوژى، و در مقام يك ايمان كه آگاهى دارد و آن معجزه را در همين جامعه پديد آورده، مى‏باشد.(5) به اعتقاد وى، ثمره دعوت به بازگشت در جامعه‏اى كه اسلام در متن زندگى مردم آن به صورت يك واقعيت اجتماعى حضور دارد، بازگشت به اسلام است. نظر او در اين باب، مخالفت قوى بر ضد تمامى جريان‏هاى روشنفكرانه چپى است كه بعد از شهريور 1320 ش. با الگو گرفتن از مدل‏هاى خارجى و امثال تقى‏زاده، بدون توجه به شرايط اجتماعى جامعه، اجراى انقلاب‏هاى تقليدى را در سر مى‏پروراندند و همچنين دفاعى روشنفكرانه از مذهب، در برابر تمامى روشنفكرانى است كه با داعيه ملت‏پرستى، در تمام دوران رضاخان و پس از آن، در جهت زدودن مذهب و احياى آثار قبل از اسلام بسيج شده‏اند. اما در ديدگاه شريعتى، پروتستانتيسم اسلامى به معنى حذف دين از عرصه اجتماع نبود بلكه به نظر او براساس رسيدن به اين اسلام ايدئولوژيك، بايد در اسلام تجديد نظر شود. او براى اين امر در برخى نگاشته‏هاى خود، معرفت دينى را در سطح علوم تجربى محض تنزل مى‏دهد.(6) به نظر وى، آنچه اسلام را از ركودى كه پس از پيروزى حاصل مى‏كند باز مى‏دارد، «اجتهاد» است زيرا اجتهاد قدرت تفسير و تغيير مداوم احكام و سنت‏ها را به مقتضاى شرايط و نيازهاى جديد اجتماعى به مجتهد مى‏دهد،(7) اما وى مبانى اجتهاد يعنى كتاب، سنت، عقل و اجماع را به صورتى تأويل و تعبير مى‏كند كه اجتهاد در حد يك كار علمى- تجربى محض تنزل مى‏نمايد.(8) با دقت در آنچه گفته شد، روشن مى‏گردد كه پروتستانتيسم اسلامى آخوندزاده غير از پروتستانتيسم اسلامى شريعتى بلكه در مقابل آن است. -------------------------------پى‏نوشت‏ (1) آخوندزاده، ميرزا فتحعلى، مكتوبات كمال الدوله، ص 21. (2) نگا: همو، مقالات، مقدمه باقر مؤمنى، ص 97 و 101- همو، الفباى جديد و مكتوبات، ص 862. (3) مقالات، صص 97- 93 و مكتوبات، صص 55- 65. (4) براى آشنايى اجمالى از ديدگاه‏هاى او نگا: پارسانيا، حميد، حديث پيمانه، صص 312- 602. (5) شريعتى، على، مجموعه آثار، ج 4، ص 031. (6) شريعتى، على، اجتهاد و نظريه انقلاب دائمى، ص 51. (7) همان، ص 02.

 (8) در اين باب نگا: همان منبع و شريعتى على، فلسفه تعليم و تربيت، ص 002.

........................................................................................................................

كد:1/131

منبع:پرسش و پاسخهاي دانشجويي

 
Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly . All right reserved

Fatal error: Exception thrown without a stack frame in Unknown on line 0