درحال بارگزاري
  • تاريخ: سه شنبه 12 مرداد 1389

آشنایی با مهم ترین مکاتب و دوره های فقهی شیعه


           
 

محمدمهدي كريمي نيا

 

مهم ترین مكاتب فقه شیعه، به ترتیب زمانی از این قرار است:
1. مكتب مدینه منوّره: این مكتب از ابتدا تا اواسط قرن دوم هجری (حیات امام صادق(علیه السلام)) ادامه داشت.
2. مكتب كوفه: این مكتب از اواسط قرن دوم تا ربع اول قرن چهارم هجری (غیبت كبرا) ادامه داشت.
3. مكتب قم و ری: از ربع اول قرن چهارم هجری تا نیمه اول قرن پنجم (زمان مرحوم سیدمرتضی و مرحوم شیخ طوسی) ادامه یافت.
4. مكتب بغداد: این مكتب از نیمه اول قرن پنجم تا زمان سقوط بغداد به دست هولاكوخان ادامه داشت.
5. مكتب حلّه: پس از سقوط بغداد و برچیده شدن بساط علم و دانش از این سرزمین، علم و دانش در سرزمین حلّه رشد و نمو یافت و تازمان حیات مرحوم شهیداوّل ومرحوم شهیدثانی ادامه یافت.
6. مكتب جبل عامل
7. مكتب اصفهان
8. مكتب بحرین
9. مكتب كربلا
10. مكتب نجف اشرف
11. مكتب قم (عصر حاضر)
 

دوره های تاریخ فقه شیعه


دوره اول. مكتب مدینه منوّره (عصر صحابه و تابعان):
این د وره از زمان تشكیل جامعه اسلامی در مدینه شروع شده و تا زمان امام صادق(علیه السلام)ادامه پیدا كرد. مدینه پایگاه وحی و محل نزول پیام های آسمانی است. طبیعی است در چنین مكانی، اولین مكتب فقه اسلامی شكل گیرد و در این سرزمین، فقهای شیعه، اعم از صحابه و تابعان جمع گشتند. این عده پس از امام امیرالمؤمنین، حضرت زهرا و امام حسن و امام حسین(علیهم السلام)عبارتند از: ابن عباس، سلمان فارسی، ابوذر غفاری و ابورافع ابراهیم. تعداد صحابه شیعه كم بود، ولی در میان تابعان عده زیادی از شیعیان وجود داشتند كه سنّت نبوی را حفظ كرده و آن را به نسل های آینده انتقال دادند. معلوم نیست به چه علت عمربن خطاب، از تدوین «سنت نبوی» یا سخنان پیامبر اكرم(صلی الله علیه وآله)جلوگیری نمود. این ممنوعیت تا زمان خلافت عمربن عبدالعزیز ادامه پیدا كرد و در این مدت سخنان پیامبر اسلام در سینه های مردم حبس شده بود و تنها در برخی موارد، سخنان گهربار آن حضرت میان مردم گفتوگو می شد. با این حال، عده ای از فقهای شیعه، برخی مجموعه های حدیثی را گردآوری كردند. حضرت امیرالمؤمین(علیه السلام) اولین كسی بود كه در زمینه فقه و حدیث كتابی را تصنیف كرد كه البته عمربن خطاب با او مخالفت می كرد. سیوطی می نویسد: در مورد نوشتن علم و دانش بین صحابه و تابعین اختلاف زیادی وجود داشت. عده ای از آن رویگردان بودند و عده ای دیگر آن را جایز شمرده و به جمع آوری احادیث و علوم اقدام نمودند; مانند علی(علیه السلام) و فرزندش حسن(علیه السلام). امام امیرالمؤمنین كتابی به نام جامعه گردآوری كرد كه آن با املاء پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) و خط امیرالمؤمنین(علیه السلام) است. اندازه (اوراق) آن هفتاد ذراع است و نام جامعه در روایات متعدد از معصومان(علیهم السلام) ذكر شده است. بنا به نقل ابن شهر آشوب، سلمان فارسی كتابی در زمینه حدیث تدوین كرد. علی بن ابی رافع بنده آزاد شده پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) و از خواص امیرالمؤمنین(علیه السلام)بود. نجاشی درباره او می گوید: او از شیعیان برگزیده و از دوستان امیرالمؤمنین(علیه السلام)و از كاتبان آن حضرت بود. او احادیث فراوانی جمع آوری كرد و كتابی در فقه مانند وضو، نماز و سایر ابواب فقه تدوین كرد. بنابراین، فقهای شیعه و در رأس آنان ائمه(علیهم السلام)یك حركت فكری را به وجود آوردند كه مركز آن در شهر مدینه بود و در زمان امام صادق(علیه السلام)این حركت فكری و فرهنگی به اوج خود رسید. در خانه آن حضرت، حلقه های درس تشكیل می شد و عده زیادی از رجال علم و حدیث، از طبقات و گروه های مختلف در آن شركت داشتند و عده ای از بزرگان و رؤسای مذاهب از او نقل حدیث می كردند، مانند یحیی بن سعید، ابن جریح، مالك، سفیان و ابوحنیفه.
ویژگی های مهم این دوره از این قرار است:
1. كمی تدوین كتب حدیثی و ترس از گردآوری آن، مگر آن چیزی كه امام امیرالمؤمنین(علیه السلام) و عده كمی از شیعیان تدوین نموده اند.
2 در این دوره، اختلاف آشكار و قابل توجهی بین فقه شیعه و فقه سنی مشاهده نمی شود. برای مثال، اختلاف میان فقها در زمینه قیاس، استحسان، رأی، اجتهاد، نماز، وضو و حج وجود ندارد. این اختلاف ها در دوره های بعد به وجود آمدند.
3. در مسائلی كه هیچ نص یا دلیل شرعی وجود نداشته باشد، و یا در مواردی كه احادیث فقهی با یكدیگر متعارض است، هیچ مقیاس و روشی برای اجتهاد و فتوا اتخاذ نشده است.


دوره دوم. مكتب كوفه :
در اواخر عمر شریف امام صادق(علیه السلام)، مكتب فقه شیعی از مدینه به كوفه منتقل شد و بدینوسیله، حیات فقهی جدیدی در كوفه شكل گرفت. كوفه در آن زمان مركز علم و تجارت بود و عده زیادی از صحابه، تابعان و فقها به این شهر مهم مهاجرت كردند و مدرسه فقه شیعی در این شهر یكی از مراكز مهم جهان اسلام به شمار می رفت. براقی در كتاب تاریخ الكوفة می نویسد: 148 نفر از صحابی پیامبر اكرم(صلی الله علیه وآله) به این شهر مهاجرت كرده و در آنجا ساكن شدند و عدد تابعان و فقها كه به این شهر منتقل شدند به هزاران تن می رسد.
در این ایام بود كه امام صادق(علیه السلام) در زمان حكومت سفاح به این شهر عزیمت فرمود و برای چند سال در آنجا ساكن شد. در این زمان دوران حكومت امویان به پایان رسیده بود و حكومت عباسی شكل می گرفت. تعارض این دو حكومت با یكدیگر، فرصت خوبی برای امام صادق(علیه السلام) فراهم ساخت تا به دور از مزاحمت های حكومت، به نشر مذهب و فقه شیعه بپردازد. حسن وشاء می گوید: من مسجد كوفه را از نزدیك دیدم كه حدود نهصد شیخ در آن می گفتند: «حَدَّثنی جعفر بن محمد(علیه السلام) ». یكی از اصحاب امام صادق(علیه السلام) ابان بن تغلب است كه حدود سی هزار حدیث از آن حضرت نقل كرده است و دیگری محمدبن مسلم است كه از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام)چهل هزار حدیث نقل كرده است. حافظ ابوعباس كوفی (م 333 ق) كتابی درباره رجال تألیف كرده است كه در آن نام چهارهزار راوی بیان شده است كه همگی از امام صادق(علیه السلام)نقل روایت می كردند. همه این فعالیت های علمی بر محور امام صادق(علیه السلام) بود. از این رو، منصور دوانیقی كه از اقبال فقها و مردم بیمناك بود، امام صادق(علیه السلام) را به بغداد فرا خواند.
اهم ویژگی های این دوره:
1. به عكس دوره اول، كه تدوین و نوشتن حدیث ممنوع بود، در این دوره به این امر اهمیت خاصی مبذول شد. به نظر می رسد كه آغاز نوشتار و تدوین حدیث به زمان امام باقر(علیه السلام)می رسد و در زمان امام صادق(علیه السلام) به اوج خود رسید. علاوه بر اینكه، امام صادق(علیه السلام) شدیداً اصحاب خویش را به ضبط و نوشتن احادیث ترغیب می فرمود. ابوبصیر می گوید: «قال ابوعبداللّه الصادق(علیه السلام): "اُكتُبوا فَاِنَّكُم لا تحفظون اِلاّ بِالِكتابَةِ"»;امام صادق(علیه السلام)فرمودند: (احادیث و علوم را) بنویسید. همانا شما نمی توانید علوم را حفظ كنید، مگر از طریق نگارش و كتابت آن.
2. در این دوره مسائل جدید و مستحدثه فراوانی به وجود آمدند كه از قرآن كریم برای آن جوابی نمی یافتند، و آنچه كه فقهای اهل سنت از روایات و اخبار در دست داشتند، پاسخ گو نبود و وضعیت جامعه و تبلیغات آن روز به گونه ای نبود كه مردم به عِدل قرآن، یعنی اهل البیت(علیهم السلام)، مراجعه كنند. از این رو، فقهای اهل سنت به قیاس، استحسان، رأی و ظن روی آوردند.
3. در این دوره بین نقل راویان اختلاف پیش آمد. روایات بسیاری از ائمه اطهار(علیهم السلام) نقل شدند. گاه در یك موضوع واحد، دو روایت متعارض نقل می شد. از این رو، برخی راویان از ائمه اطهار(علیهم السلام) راهی برای شناخت حدیث درست از نادرست درخواست می كردند. روایاتی كه تحت عنوان اخبار علاجیه وجود دارد، برای حل تعارض این گونه اخبار است.
4. مذاهب فقهی متعددی در این دوره به وجود آمدند; از جمله مذهب حنبلی، مالكی، شافعلی، و حنفی. در مقابل آن ها مذهب فقهی اهل بیت(علیهم السلام)قرار داشت كه دارای موضعی حكیمانه بود. مذهب اخیر، در اقلیت بود و ائمّه در مواردی برای حفظ موقعیت یا جان خویش از اظهارنظر صریح خودداری می كردند و یا موضع تقیه می گرفتند.
5. در این دوره موازین و ملاك های اجتهاد و استنباط احكام شرعی از سوی ائمه(علیهم السلام) بیان شده است; مانند: استصحاب، برائت، احتیاط، تخییر، قاعده طهارت، قاعده ید، اباحه، حلیت و غیره. در مواردی روایان به مناطق دور سفر می كردند كه برای پرسش های مطرح شده نمی توانستند با امام(علیه السلام)در تماس باشند. از این رو، با استفاده قواعد و اصول فقهی به اجتهاد استنباط احكام شرعی پرداختند.


دوره سوم. مكتب قم و ری :
آغاز این دوره از غیبت كبرا (قرن چهارم) شروع و تا نیمه اول قرن پنجم ادامه می یابد. در این دوره، فعالیت های بحث، تدریس و كتابت به دو شهر قم و ری منتقل شد و استادان بزرگ در فقه شیعه به وجود آمدند و تأثیرات بزرگی در فقه امامی ایجاد كردند. قم از زمان ائمه اطهار(علیهم السلام) به عنوان «شهر ولایت» و «عُشِّ آل محمد(صلی الله علیه وآله)»، «حصن شیعه» و یكی از مهم ترین شهرهای شیعه شناخته می شده است و روایات متعددی در تعریف و تمجید از این سرزمین مقدس وارد شده است: ـ «اِنَّ البلایا مَدفوعَةٌ عَن قم و اَهلِها»;40 بلاها از شهر قم و اهل قم دفع شده است.
ـ روی عن امیرالمؤمنین(علیه السلام): «انّه قال: سَلامُ اللّهِ عَلی اهلِ قم، وَ رَحمَةُ اللّهِ علی اهلِ قم، سَقَی اللّهُ بِلادَهُم الغیث، و تنزل علیهم البركات فیبدل سیئائهم حسنات، هُم اهلُ ركوع و خشوع و سجود، و قیام و صیام، هم الفقهاء العلماء، هم اهل الدین و الولایة و العبادة و حُسن العبادة»; امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود: سلام خدا بر اهل قم باد، و رحمت خدا بر اهل قم باد، خداوند بلاد قم را از باران سیراب كند، و بركات برایشان نازل فرماید. پس گناهان ایشان را به حسنات تبدیل سازد. ایشان اهل ركوع، سجود و خشوع و قیام و روزه هستند. آن ها فقیه و عالم هستند. ایشان اهل دین، ولایت، و عبادت نیكوی خداوند هستند. شهر ری نیز سرزمینی آباد بود كه مدارس، مكاتب، علما و فقهای زیادی در آن وجود داشت. دلیل انتقال مكاتب فقهی شیعه از عراق به ایران آن بود كه فقهای شیعه و علمای دین در سرزمین عراق تحت آزار و اذیت عباسیان قرار داشتند و دو شهر قم و ری مكان امنی برای نشر علوم اهل بیت(علیهم السلام) به شمار می رفتند.
برخی رجال مهم این دوره:
1. علی بن ابراهیم، وی استاد شیخ كلینی در علم حدیث است. دو كتاب معروف او عبارتند از: قرب الاسناد و الشرایع.
2. محمدبن یعقوب كلینی، وی معاصر علی بن حسین بابویه (پدر شیخ صدوق) است. كلینی مؤلف كتاب الكافی است كه هفت جلد بوده و روایات بسیاری در ابواب مختلف جمع آوری شده است. كافی از كتاب های مهم حدیث به شمار می رود.
3. ابن قولویه (285ـ368 هـ. )، وی از اصحاب ثقه و از بزرگان حدیث به شمار می رود.
4. آل ابن بابویه، بیت آل ابن بابویه، یكی از بیوت مهم فقه و حدیث در قم به شمار می رود كه رئیس آن علی بن بابویه (پدر شیخ صدوق) است. وی دو فرزند به نام ابوجعفر محمد (مشهور به صدوق) و ابوعبداللّه حسین (برادر صدوق) داشت كه هر دو از بزرگان فقه و حدیث به شمار می روند. بنا به نقل علّامه حلّی، مرحوم صدوق دارای سیصد تألیف است و مهم ترین كتاب وی مَن لایحضره الفقیه است كه یك دائرة المعارف جامع در حدیث به شمار می رود.


ویژگی های مهم دوره سوم:
1. توسعه در تدوین، جمع و تنظیم احادیث; پیشتر و در دوره های سابق، روایات به صورت شخصی و بر اساس سلیقه راویان جمع آوری می شد. در حالی كه در دوره سوم تحولی شگرف در این زمینه به وجود آمد و دو كتاب الكافی و من لایحضره الفقیه شاهدی بر این مدعاست.
2. تدوین كتب فقهی جدید; سؤالات و پرسش هایی كه از فقها می شد، تحت عنوان: «الرسائل الجوابیه» و مانند آن جمع آوری گردید. در كتاب هایی مانند الذریعة و رجال نجاشی اسامی هزاران نوع از این رسائل آمده است. با این حال، این كتب فقهی به صورت بسیط و ساده بود و فقها سعی می كردند در پاسخ سؤالات مطرح شده، تنها روایات معصومان(علیهم السلام)را بیان كنند و در آن ها فروعات فقهی كثیر و متنوع كمتر دیده می شود. فتاوای مطرح شده در غالب موارد، نصوص و متن روایت بود. برای مثال، می توان از این كتاب ها نام برد: المنع و الهدایة نوشته صدوق، رساله علی بن بابویه قمی به فرزندش صدوق و رساله جعفربن محمدبن قولویه.


دوره چهارم. مكتب بغداد :
در قرن پنجم هجری به چند دلیل مكتب فقهی از قم و ری به بغداد منتقل شد:
1. ضعف دستگاه حكومت عباسی و فشارهایی كه قبلا در زمان حكومت منصور، هارون الرشید، متوكل و معتصم مشاهده می شد، فروكش كرد و فقهای شیعه برای نشر فقه و مباحث علمی مجال ظهور و بروز پیدا كردند.
2. ظهور شخصیت های مهم در بغداد، مانند شیخ مفید و سیدمرتضی.
3. توسعه مدرسه های علمیه و ازدیاد این مكان های علمی، به گونه ای كه در درس مرحوم شیخ طوسی حدود سیصد مجتهد شیعه شركت می كردند و تعداد بی شماری از فقهای اهل سنت نیز حضور داشتند.
برخی از علمای مهم این دوره عبارتند از: 1. شیخ مفید 2. سید مرتضی 3. شیخ طوسی.
ویژگی های مهم این دوره:
1. در این مرحله، در اجتهاد و استنباط احكام شرعی، انقلابی پدید آمد و مباحث اصولی از مباحث فقهی تفكیك گشت. برای مثال، سیدمرتضی كتاب اصولی مستقلی را تألیف نمود و شیخ طوسی در فقه، فروعات فقهی زیادی را مطرح ساخت، به گونه ای كه روش او در استنباط احكام شرعی، سرمشق فقهای آینده شد. در حالی كه در دوره های سابق، كتاب های فقهی بیشتر به صورت بیان احادیث و روایات بود. شیخ طوسی كتاب المبسوط را نوشت. وی در مقدمه كتابش می نویسد: فقهای امامیه تا این زمان به تفریع فروع اقدام نمی كردند و تنها به بیان نصوص و روایاتی كه از سوی محدثان و راویان رسیده، اكتفا می كردند.
2. تدوین فقه مقارن; علاوه بر تدوین كتب فقه جدید، فقه مقارن و در مقایسه با فقه اهل سنت نیز تدوین شد. برای این منظور، مرحوم شیخ طوسی كتاب الخلاف و سید مرتضی كتاب الاستبصار و مرحوم شیخ مفید كتاب الاعلام فیما اتفقت الامامیة علیه من الاحكام مما اتفقت العامة علی خلافهم فیه را تألیف نمودند.
3. ظهور بحث اصولی تحت عنوان اجماع.


دوره پنجم. مكتب حلّه :
پس از اینكه بغداد به دست هلاكوخان افتاد، مراكز علمی و فقهی این شهر از بین رفت و این سرزمین، مكان امنی برای دانشمندان و علما محسوب نمی شد. شهر حلّه از آسیب مغول ها در امان ماند و طلاب بغداد به این سرزمین كوچ كردند و تقریباً همان نشاط علمی كه در بغداد وجود داشت، در این مكان جدید ایجاد گشت.
برخی فقهای این دوره عبارتند از:
1. محقق حلّی، مهم ترین كتاب های وی عبارت است از: شرایع الاسلام، النافع، المعتبر، نكت النهایة و المعارج. كتاب شرایع الاسلام كه در دو جلد تدوین شده، یكی از مهم ترین كتاب های فقهی در هشت صد سال گذشته بوده است و ده ها كتاب به عنوان شرح این كتاب به نگارش درآمده است. برای مثال، كتاب جواهرالكلام در چهل و دو جلد و كتاب الفقه در صد جلد شرح كتاب شرایع الاسلام است.
2. علامه حلّی; كتاب التذكرة و المختلف از اوست.
3. فخرالمحققین، وی فرزند علّامه حلّی است. او یكی از كتاب های پدرش به نام الالفین را تكمیل كرد و شرحی نیز بر كتاب دیگر پدرش به نام القواعد نوشت. یكی از مهم ترین شاگردان وی، مرحوم شهید اول است.
4. شهید اول (734ـ786); وی كتاب های زیادی را تألیف كرد كه برخی از آن ها از این قرارند: الذكری، الدروس الشرعیة فی الفقه الامامیة، غایة المراد فی شرح نكت الارشاد، البیان، الباقیات الصالحات، اللمعة الدمشقیة، الالفیة، النفلیة، الاربعون حدیثاً، المزار و القواعد. كتاب اللمعة الدمشقیة توسط شهید ثانی تحت عنوان الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة شرح و تفصیل داده شد. این كتاب (شرح لمعه) به مدت هشت صد سال در حوزه های علمیه مورد تدریس و بحث بوده است.
برخی ویژگی های این دوره:
1. تنظیم ابواب فقهی. شروع این كار در ابتدا توسط مرحوم شیخ طوسی در كتاب المبسوط بود ولی كار او را در تبویب ابواب فقه با مقداری تشویش و ناهماهنگی همراه بود. محقق حلّی در كتاب مهم شرایع الاسلام ترتیب خاصی را رعایت كرد كه تا زمان حاضر هم چنان رعایت می شود: باب اول: عبادات، باب دوم: عقود، باب سوم: ایقاعات، باب چهارم: احكام.
2. تدوین كتاب فقه به صورت دایرة المعارف. برای مثال، علامه حلّی كتاب تذكرة الفقهاء را نوشت كه در باب فقه مقارن بوده و وسعت و گستردگی كار او به گونه ای است كه پیش از او كتابی به مانند آن تألیف نشده است.
3. كثرت اختلافات فقهی میان فقهای امامیه. دلیل این امر، دوری ایشان از عصر امام(علیه السلام) و اختلاف آن ها در سند و دلالت روایات بوده است. كتاب المختلف نوشته مرحوم علامه حلّی، حاوی اختلافات فقهای امامیه در ابواب مختلف فقهی است. نكته قابل توجه آنكه مرحوم علّامه حلّی، شاخص و میزانی برای بیان طبقات فقهاست. فقهایی كه قبل از او می زیسته اند تحت عنوان «قدما» و فقهای بعد از او تحت عنوان «متأخران» شناخته می شوند.


دوره ششم. مكتب جبل عامل :
سرزمین شام از گذشته تاكنون پیوسته مورد توجه شیعیان بوده است، در عین حال، فشارهای زیادی از سوی حكومت اموی و عباسی و غیره به آن ها وارد شده است. مرحوم شهید اول تصمیم گرفت علم و فقاهت را به جبل عامل منتقل سازد و از این رو، «مدرسه جزین» را در جبل عامل ایجاد كرد و پس از آن مدارس علمیه یكی پس از دیگری افزایش یافتند. این فعالیت های علمی، جایگاه خاصی به جبل عامل داد و این شهر را از میان شهرهای مختلف سرزمین شام، ممتاز ساخت. در آن زمان دولت شیعی در ایران به وجود آمده بود و از آنجا كه فشار دولت عثمانی هر لحظه نسبت به شیعیان شام بیشتر می شد، عده ای از فقها و علمای این سرزمین به ایران مهاجرت كردند. اینان در اداره مناصب قضا و فتوا و امور دینی حكومت نقش حیاتی ایفا كردند; مانند شیخ بهائی. یكی دیگر از مدارس شیعی در سرزمین شام، «مدرسه جبع» بود. مسئول این مدرسه، شیخ صالح بن مشرف عاملی، جد شهید ثانی بود و علمای بسیاری نیز در توسعه علم و دانش در این شهر نقش داشتند. «كرك نوح» یكی از شهرهای سرزمین شام است كه محل دیگری برای حوزه علمیه شیعی محسوب می شود. معروف ترین فقهای این دوره عبارتند از: شهید اول (734ـ786)، شهید ثانی (911ـ965)، صاحب معالم (فرزند شهید اوّل)، شیخ بهائی، و سیدمحمد صاحب مدارك.
برخی ویژگی های این دوره:
1. تنقیح احادیث كتب اربعه; بعضی اخبار موجود در كتب اربعه، ضعیف و غیرقابل اعتمادند. صاحب معالم، فرزند شهید اول اولین كسی بود كه با نوشتن كتاب منتهی الجمال فی الاحادیث الصحاح و الحسان تلاش شایسته ای در شناسایی اخبار موثق و غیرموثق ارائه داد.
2. تنقیح و تنظیم مبحث اصولی; صاحب معالم با نوشتن كتاب معالم الدین و ملاذالمجتهدین اولین قدم را در راه تنظیم و تبویب اصول فقه برداشت. این كتاب از گذشته تاكنون مورد توجه طلاب حوزه های علمیه بود. كتاب هدایة المسترشدین نوشته شیخ محمدتقی اصفهانی، یكی از كتاب های مهم اصولی در شرح كتاب معالم الدین است. كتاب اخیر مورد توجه مرحوم شیخ انصاری بود. از این رو، در نوشتن كتاب فزائد الاصول تنها به مباحث «قطع، ظن و شك» اكتفا كرد.
3. تدوین فقه; كتاب لمعه و شرح لمعه نوشته شهید اول و شهید ثانی، كتاب فقهی مختصر در استدلال های فقهی است. كتاب فقهی دیگر مدارك الاحكام فی شرح شرائع الاسلام نوشته سیدمحمد موسوی عاملی (متوفای 1009 هـ. ) است.
4. تدوین قواعد فقهی; منظور از «قاعده فقهی»، احكام كلی فقه است كه فقیه با استفاده از آن می تواند حكم مصادیق جزئی و فرعی را بیان كند. شهید اول با نوشتن كتاب القواعد و الفوائد اولین كسی است كه قواعد فقهی را در دو جلد جمع آوری كرد. این كتاب شامل «330 قاعده» و حدود «100 فائده» می باشد.


دوره هفتم. مكتب اصفهان :
مكتب جبل عامل، در زمان صفویه به اصفهان منتقل شد و دلیل آن، همان گونه كه گذشت، فشارهایی بود كه از سوی حكومت عثمانی علیه علما و شیعیان عراق و شام وارد می شد. برای مثال، شهید اول و شهید ثانی به دست عمّال دولت عثمانی به شهادت رسیدند. در آن هنگام دولت صفویه، حكومت قوی و وسیعی را به وجود آورده بود كه شامل ایران، عراق، خراسان و هرات می شد. دولت صفویه از علمای جبل عامل برای هجرت به اصفهان دعوت كرد كه با پاسخ مثبت آنان روبه رو شد و جمعی از بزرگان و فقهای جبل عامل به ایران مهاجرت كردند. شیخ نورالدین كركی، معروف به محقق ثانی اولین كسی بود كه دعوت دولت صفویه را اجابت كرد و در سایه این دولت توانست به نشر فقه اهل بیت بپردازد. وی در زمان شاه اسماعیل صفوی و فرزندش شاه طهماسب، منصب «شیخ الاسلام» را به عهده داشت. حكومت صفوی، مشروعیت خویش را از او كه به عنوان «نایب الامام» شناخته می شد می دانستند. برای مثال، شاه طهماسب به محقق كركی می گفت: تو به حكومت سزاوارتری، تو نایب امام زمان(علیه السلام)هستی و من یكی از كارگزاران تو بوده و پیوسته اوامر و نواهی تو را اطاعت می كنم. از «محقق ثانی» كتاب های متعددی به یادگار مانده اند كه از مهم ترین آن ها می توان به كتاب جامع المقاصد اشاره كرد. برخی فقهای این دوره از این قرارند: محقق كركی، شیخ بهائی، شیخ حسین بن عبدالصمد پدر شیخ بهائی، شیخ حر عاملی صاحب كتاب وسائل الشیعه، علّامه محمّدتقی مجلسی، علّامه محمّدباقر مجلسی، سید محمّدباقر داماد، صدرالمتألهین، فیض كاشانی، و ملاعبداللّه شوشتری.
بعضی ویژگی های این دوره:
1. فقه داخل اجتماع و حكومت سیاسی شد و فقها نیز مسئولیت اجتماعی و سیاسی پیدا كردند.
2. دائرة المعارف های اسلامی و فقهی تدوین شدند; مانند بحارالانوار، وسائل الشیعة، الوافی. بحارالانوار حدود 110 جلد است كه نه تنها بزرگ ترین بلكه اولین دائرة المعارف جهان اسلام است. به عبارت دیگر، پیش از آن، هیچ دائرة المعارفی به این وسعت و عظمت نگارش نشده است.


دوره هشتم. مكتب كربلا :
این مكتب پیش از قرن سیزدهم هجری و به موازات «مكتب حلّه»، «مكتب حبل عامل» و «مكتب اصفهان» در كربلا وجود داشت. برخی علمای این دوره عبارتند از: شیخ یوسف صاحب كتاب الحدائق، وحید بهبهانی، سیدمهدی بحرالعلوم، مولی محمدمهدی نراقی صاحب كتاب مستندالشیعه، سیدعلی طباطبائی، صاحب كتاب ریاض المسائل، سیدمهدی مجاهد طباطبائی، شیخ شریف العلماء، و شیخ محمدحسین اصفهانی صاحب كتاب الفصول.


دوره نهم. مكتب نجف اشرف :
حوزه علمیه نجف دارای سابقه هزار ساله است كه بنیانگذار آن شیخ طوسی بوده است. از آن رو، كه مرقد حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام)در این شهر قرار دارد، این شهر از محبوبیت و اعتبار خاصی نزد شیعیان برخوردار است. در نتیجه، علما و فقهای بسیاری نیز در این شهر ساكن شدند. حوزه نجف در دهه های اخیر به دلیل سیاست های ظالمانه حكومت بعثی با ركود مواجه شده است.


دوره دهم. مكتب قم :
پس از ركود حوزه علمیه نجف اشرف، حوزه علمیه قم جایگاه خاصی پیدا كرد. بنیانگذار حوزه علمیه قم، مرحوم آیت اللّه شیخ عبدالكریم حائری، استاد امام خمینی(قدس سره)است. وی حدود هشتاد سال پیش و در زمان حكومت استبدادی رضاخان، و با تلاش و زحمات فراوان توانست به مكتب فقهی قم رونق ببخشد. پس از وی علمای بسیاری همچون آیت اللّه صدرالدین، آیت اللّه محمدتقی بهجت (صاحب دعای باران) و آیت اللّه بروجردی در توسعه و رونق آن كوشا بودند. پس از این عده، شاگردان مرحوم آیت اللّه حائری در شكوفایی حوزه علمیه قم تلاش های شایسته ای نمودند; مانند: حضرت امام خمینی(قدس سره)، مرحوم آیت اللّه گلپایگانی، مرحوم آیت اللّه نجفی مرعشی، مرحوم آیت اللّه اراكی و غیره. وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 هـ. ش بر رونق حوزه علمیه قم افزود. در این حوزه، حدود سی هزار طلبه ایرانی و قریب پنج هزار طلبه خارجی از حدود صد كشور جهان به فراگیری علوم دینی مشغول هستند. نام قم به عنوان یك مركز علمی و فقهی شهرت جهانی دارد و شاید به مصداق روایات و اخباری كه درباره شهر قم وارد شده است، علم، فقه و دین به تمام جهان صادر شود.

 

 

منبع:مجله معرفت، ش93، ص43-59،

Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly . All right reserved